Doktor Ticani, Qədir-Xumla bağlı ayələr ətrafında əhli-sünnənin sözlərinə dair tənqidində bildirir ki, bəzi əhli-sünnələr dinin ikmalı ayəsi və onun şəni-nüzulu qarşısında olduqca qəribə bir iddia irəli sürürlər:
Buxari öz “Səhih”ində nəql edir:
Məhəmməd ibn Yusuf, Süfyandan, Qeys ibn Müslimdən, Tariq ibn Şihabdan rəvayət edir ki, bəzi yəhudilər dedilər: “Əgər bu ayə bizim barəmizdə nazil olmuş olsaydı, biz o günü bayram edərdik.”
Ömər soruşdu: Hansı ayə?
Onlar dedilər:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي
“Əlyəvmə əkməltu ləkum dinəkum və ətməmtu ələykum niməti…” ayəsi.
Ömər dedi: “Mən bu ayənin harada nazil olduğunu bilirəm. Bu ayə Peyğəmbərə (sallallahu əleyhi və alih) elə bir halda nazil olmuşdur ki, Həzrət Ərəfədə (Cəbəl-ül-Rəhmədə) dayanmışdı!”
***
İbn Cərid, İsa ibn Harisə əl-Ənsaridən nəql edir: Biz bir məclisdə oturmuşduq ki, bir xristian dedi: Ey müsəlmanlar! Sizə elə bir ayə nazil olmuşdur ki, əgər o, bizə nazil olmuş olsaydı, biz o günü və o saatı bayram edərdik. Həmin ayə də “Əlyəvmə əkməltu ləkum dinəkum və ətməmtu ələykum niməti…” ayəsidir. Heç birimiz cavab vermədik. Nəhayət, Məhəmməd ibn Kəb əl-Qurtənini görüb ondan soruşdum. O dedi: Niyə ona cavab vermədiniz? Həqiqətən, Ömər ibn Xəttab demişdir ki, bu ayə Peyğəmbərə (sallallahu əleyhi və alih) Ərəfə dağında, Ərəfə günü dayandığı halda nazil olmuşdur. Buna görə də müsəlmanlar o günü bayram edirlər və bu barədə heç kəsin ixtilafı yoxdur.
***
İkinci rəvayətdə ravinin etiraf etdiyi kimi, onların heç biri o xristiana cavab verə bilməmişdi – çünki o günün tarixinə və əzəmətinə cahil idilər! Hətta ravinin özü də təəccüblənir ki, niyə müsəlmanlar belə bir gündə bayram etməkdən qəflətdədirlər. Məhz bu səbəbdən Məhəmməd ibn Kəb əl-Qurtənidən soruşur və o da həmin cavabı verir.
Əgər bu gün müsəlmanlar arasında məşhur olsaydı və həqiqətən bayram günü idisə, şübhəsiz ki, bu rəvayətçilər – istər səhabə olsunlar, istərsə də tabein – ondan xəbərdar olardılar. Çünki onların yanında müsəlmanların iki bayramdan (Fitr və Qurban bayramı) artıq heç bir bayramlarının olmadığı qəti məsələdir. O dərəcədə ki, Buxari, Müslim və digər alimlər öz kitablarında “Kitabül-eydeyn” (Bayramlar kitabı) və ya “Səlatül-eydeyn və xütbətül-eydeyn” (Bayram namazı və xütbəsi) adlı bölmələr açmışlar, üçüncü bir bayram isə onların yanında yoxdur. Buna görə də Ərəfə gününü də qətiyyən bayram günü bilmirlər.
Bu izahların cavabı nədir?
Birinci cavab; rəvayətin yalan olması
Bu rəvayətlərdən aydın olur ki, müsəlmanlar o mühüm və əzəmətli günü nəzərdən qaçırır, o gündə heç bir şənlik keçirmirdilər. Buna görə də bəzən yəhudilər və xristianlar onlara etiraz edərək deyirdilər: “Əgər bu ayə bizim barəmizdə nazil olsaydı, biz o günü mütləq bayram edərdik.”
Buna görə Ömər çarə qalıb onlara cavab verir: “Mən ayənin nazil olmasından xəbərdaram; bu ayə həzrət Rəsulullaha (sallallahu əleyhi və alih) Ərəfədə (Cəbəl-ür-Rəhmədə) dayandığı halda nazil olmuşdur!”
Bu rəvayətin yalan olması tamamilə aydındır. Ya Ömərin özü yalan danışmışdır, ya da bu rəvayəti Ömər ibn Xəttabın dilindən uyduraraq Buxarinin dövründə ortaya qoyanlar – yəhudi və xristianların (o günün böyük gün olduğu və bayram edilməli olduğu barədəki) fikirləri ilə müsəlmanların o mühüm gündə bayram etməməsi, ona biganə qalması və onu nəzərdən qaçırması arasında uyğunluq yaratmaq istəmişlər.
Halbuki bu gün ən böyük müsəlman bayramlarından biri olmalıdır. Çünki Allah-subhənəhu və təala həmin gün Öz dinini kamil etmiş, nemətini insanlara tamamlamış və İslamı onlar üçün seçmişdir.
Beləliklə, müsəlmanların “kiçik bayram” adlandırdıqları ilk bayram – Fitr bayramıdır ki, Ramazan ayını onunla tamamlayırlar.
İkinci bayram – onların “böyük bayram” adlandırdıqları – Qurban bayramıdır və tarixi Zilhiccənin onuncu günüdür.
Tamamilə aydındır ki, Beytullahil-həramın hacıları vacib təvafı, Cəmrəyi-Əqəbəni daşlamanı, qurban kəsməyi və saç kəsməni (başı keçəl qırxmaq) yerinə yetirdikdən sonra ihramdan çıxırlar və bu, Zilhiccənin onuncu günüdür. Məhz bu münasibətlə bir-birlərinə təbrik və təhniyyə deyirlər.
Hacda ihram eyniylə Ramazan ayı kimidir: oruc tutan insana bəzi şeylər haram olur, Fitr bayramı günü isə bütün bu haramlar halal olur. Eynilə hacda muhrim (ihramlı) insan da öz ihramından çıxa bilməz; ətir, bəzək, tikilmiş paltar, ov, dırnaq kəsmək, qırxınmaq və cinsi yaxınlıq ona halal olmur. Bunlar ancaq Zilhiccənin onuncu günü, vacib (həcc təvafı) təvafından sonra halal olur.
Buradan məlum olur ki, Ərəfə günü bayram günü deyil. Əksinə, bütün dünyanın şərqində və qərbində bütün müsəlmanların bir-birinə təbrik etdiyi bayram günü Zilhiccənin onuncu günüdür.
Buna görə də deməliyik: İkmal ayəsinin Ərəfə günü nazil olması həqiqətdən uzaqdır və qənaətbəxş deyil.
Daha çox belə görünür ki, şura nəzəriyyəsinə inananlar və bu nəzəriyyənin baniləri – Əmirəl-möminin Əlinin (əleyhis-salam) Qədir-Xumda canişinliyi elan edildikdən sonra – ayənin şəni-nüzulunu təhrif etdilər.
Ayənin nazil olduğu günü Ərəfə günü təyin etsələr insanlar üçün məsələ daha yaxşı başa düşülər. Çünki Qədir Xum günündə yüz min nəfərdən çox insan toplanmışdı.
Həccətül-Vida zamanı Ərəfə günü ilə Qədir Xum arasında heç bir uyğunluq yoxdur ki, bu qədər Beytullahın hacısı bir yerdə toplansın. Çünki insanlar həccin bütün günlərində səpələnmiş halda olurlar və yalnız bir dayanacaqda bir araya gəlirlər – o da Ərəfə günü, Ərəfatda (Cəbəl-ür-Rəhmədə).
Buna görə də görürük ki, ayənin Ərəfə günü nazil olduğuna inananlar, bu ayənin həmin gün Peyğəmbərin (sallallahu əleyhi və alih) məşhur xütbəsindən sonra nazil olduğunu və bəzi rəvayətçilərin bu hədisi nəql etdiyini iddia edirlər.
Hətta Ömər ibn Xəttabın özü bu şəni-nüzulu uydurmuşdur. Çünki o, Əmirəl-möminin Əlinin (əleyhis-salam) xilafətinə qarşı mübarizənin qəhrəmanı idi və Səqifə günündə Əbu Bəkrə beyət etməyin banisi idi. Onun işi o həddə çatdı ki, Fatimeyi-Zəhranın (əleyhas-salam) evində toplaşmış və Əbu Bəkrə beyət etməyə qarşı çıxanları – əgər çıxıb Əbu Bəkrə beyət etməsələr – evləri ilə birlikdə yandırmaqla hədələdi.
Belə bir işdə bu qədər şiddət göstərən bir kəs üçün xalqı bu ayənin Ərəfə günü nazil olmasına inandırmaq heç də çətin deyil.
Onlar ki, həzrət Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və alih) Əli ibn Əbu Talibin (əleyhis-salam) xilafəti barədəki açıq nəssini təhrif etdilər; müsəlmanlar və onların başında Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) həzrət Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və alih) bədənini qüsl, kəfənləmək və dəfn etməklə məşğul olduqları bir vaxtda, heç bir zəmin və xalqın hazırlığı olmadan Səqifeyi-Bəni Saidədə Əbu Bəkrə beyət məsələsini ortaya atdılar, Qədir Xum hədisini divara vurub tamamilə nəzərdən qaçırdılar. Belə olandan sonra, bütün bu hadisələrdən sonra kim ayənin Qədir Xum günündə nazil olmasına dəlil gətirə və onunla höccət edə bilər?!
Hər halda, ayənin mənası Vilayət hədisindən daha açıq-aydın deyil. O, dinin kamil olması, nemətin tamamlanması və Rəbbin razılığı mənasını verir.Elə isə qoy o gün fiziki bir bayram deyil, mənəvi bir bayram olsun!
Bu mövzunun davamını və şübhəyə verilən ikinci və üçüncü cavabları ikinci hissədə oxumağı tövsiyə edirik.
Mənbələr:
- Sahil-i Qədir, səh. 122 – 99.
- Səhih əl-Buxari, 6, səh. 63.
- Əd-Dürr əl-Mənsur fit-Təfsir bil-Məsur(Suyuti), c. 3, səh. 18.
- Tarix əl-Xüləfa(İbn Qüteybə), c. 1, səh. 19 – Əbu Bəkrin beyətinin necə baş verməsi barədə.
- Əd-Dürr əl-Mənsur(Suyuti), c. 3, səh. 18 – əlyəvmə əkməltu ləkum dinəkum və ətməmtu ələykum niməti… ayəsinin təfsirində.
