Əbu Mənsur Camaləddin Həsən bin Yusif bin Müthərr Hilli, Əllamə Hilli kimi tanınır, şiələrin ən məşhur alimlərindən biri, şiə müctəhidi, fəqih və üslul elmində (fiqh prinsipləri) tanınmış mütəxəssisi, İraq mənşəli ərəbdir. O, Hicri 7-8-ci əsrdə yaşamış və atası Fəxrul-Mühəqqiqin Hilli olmuşdur.
Doğum yeri və tarixi
Hicri 648-ci ilin Ramazan ayının 29-u gecəsi, Hillə şəhərində pak və təmiz nəsildən olan bir uşaq dünyaya gəldi ki, O, Rəbbin mərhəmətinə yaxın olanlardan oldu. Onun adı Həsən idi və Əllamə Hilli kimi məşhurlaşdı.
Əllamənin ailəsi və nəsili
Onun anası xeyirxah və pak bir qadın idi, Həsən bin Yəhya bin Həsən Hillinin qızı və Mühəqqiq Hillinin bacısıdır. Atası Şeyx Yusif Sədiduddin isə öz dövrünün görkəmli alimi və fəqihi olub, Hillə şəhərində fəqihlik sahəsində tanınmışdı.
Əllamə Hilli atası vasitəsilə “Əl-Mütəhhər” nəsli ilə əlaqələndirilir ki, bu nəsil müqəddəs və böyük bir ailə olub, bütün üzvləri elm, fəzilət və təqva sahəsində seçilmiş insanlardan idi. Onlardan bir çox qiymətli əsərlər və yazılar qalmışdır ki, bu gün də tarix boyunca alimlər və araşdırmaçılar tərəfindən istifadə olunur.
Əl-Mütəhhər nəsli, Hillə şəhərindəki ən böyük ərəb tayfası olan Bəni-Əsəd tayfasına bağlıdır; bu tayfa bir müddət şəhərdə hakimiyyət və liderlik etmişdir.
Əllamə Hillin gənclikdəki elmi şöhrəti
Cəməluddin Həsən, “Əl-Mütəhhər” ailəsinin parlaq ulduzu və Hillə şəhərinin fəqihlik sahəsindəki görkəmli siması, hələ təhsilini çox keçirməmişdi ki, Allah tərəfindən verilmiş yüksək istedadı və böyük marağı sayəsində bütün insan biliklərinə yiyələndi. O, fiqh və hədis, kəlam və fəlsəfə, fiqh üsulu, məntiq, riyaziyyat və həndəsə sahələrində tam səriştə qazandı və lazımi təcrübəni əldə etdi.
Onun elmi və fəzilətli adı sürətlə Hillə və digər şəhərlərə yayıldı; dərs məclislərində və mədəniyyət mühitində onun müqəddəs adı hörmət və ehtiramla çəkilirdi və ona “Əllamə” deyirdilər.
Əllamə Hilli, fəqihlik səmasında parlayan bir günəş kimi parladı və başqaları onun nurundan faydalandı. Hillə şəhərində dərs məclisi yaratdı və Əhli-Beyt (ə) elmlərinə maraqlı olan və bilik susuzluğu olanlar uzaqdan və yaxın yerlərdən ora toplandılar və onun sonsuz bilik dənizindən faydalandılar.
Bir alimin sözlərinə görə: Əllamə Hilli öz dövründə və sonrasında təkdir; onun dərs məclisində beş yüz müctəhid yetişdirilmişdir.
Həyatı və elmi təhsili
O, uşaq yaşlarında atasının rəhbərliyi ilə Quran öyrənmək üçün mədrəsəyə getdi və oxumaq-yazmağı burada öyrəndi. Sonra ərəb dili ədəbiyyatı və fiqh, usul, hədis və kəlam elmlərinin əsaslarını atasından, Şeyx Yusif Sədiduddindən və dayısı Mühəqqiq Hillidən öyrəndi. Daha sonra məntiq, fəlsəfə və heyət (astronomiya) elmlərini digər müəllimlərindən, xüsusilə Xacə Nəsirüddin Tusidən öyrəndi.
Monqol hücumu və Abbasilərin son nəfəsi
Cəməlüddin Həsənin yaşı on olmamışdı ki, Monqol hücumları İslam torpaqlarında qorxu və dəhşət yaratdı.
İran Monqol müharibələrinin alovunda yanırdı və bu alov digər əraziləri də təhlükəyə atırdı. Bu vaxt İraq xalqı qəribə bir təşviş içində idi. Hər an Monqol ordusu İrandan İraqa doğru hərəkət edib şəhərləri bir-bir fəth edə bilərdi.
Bağdad, Abbasilərin paytaxtı, Abbasilərin xilafətinin son günlərini yaşayırdı. İnsanlar Monqol hücumu ehtimalından qorxaraq şəhərləri tərk edib səhralara üz tutmuşdular.
Şiələr və İraqın müqəddəs şəhərləri — Kərbəla, Nəcəf və Kazimeyn — sakinləri, Əhli-Beyt (ə) müqəddəs məzarlarına üz tutaraq onların hüzurunda sığınacaq tapır və ruhlarını sakitləşdirirdilər.
Hillə sakinləri də səhralara və bataqlıqlara üz tutmuş, bəziləri Kərbəla və Nəcəf-əşrəfə sığınmış, bir qismi isə şəhərdə qalmışdı. Onların arasında üç alim və fəqih var idi: Şeyx Yusif Sədiduddin, Seyyid Məciduddin bin Tavus və Fəqih İbn əl-İzz.
Bu alimlər bir yerə toplaşaraq Kərbəla, Nəcəf, Küfə və Hillə kimi müqəddəs şəhərləri qorumaq üçün yollar axtardılar. Uzun müzakirələr və məsləhətləşmələrdən sonra qərara gəldilər ki, Monqol hökmdarı Hülakü xanına məktub göndərərək İraqın müqəddəs şəhərləri üçün təhlükəsizlik və rahatlıq təmin etməsini xahiş etsinlər.
Abbasilər hökumətinin çöküşü və Monqolların Bağdada girişi
Nəhayət, 657-ci hicri ildə Bağdad Hülakü tərəfindən fəth edildi və Abbasilərin son xəlifəsi Mötsim məhv oldu. Bağdadda İslam mədəniyyəti və şiə məzhəbi çox böyük inkişaf etmişdi, lakin bu mərkəz dağılaraq İraq şəhərlərində Monqol qorxusu və dəhşəti yaydı.
Alimlərə sığınacaq verilməsi
Monqolların vəhşiliklərinə baxmayaraq, Hillə şəhərində şiə fəqihləri — xüsusilə Cəməlüddin Həsənin atası Şeyx Yusif Sədidüddin — yüksək zəka, böyük çalışqanlıq və müdriklik göstərərək, Allahın lütfü və mərhəməti ilə şəhərdə və İraqın müqəddəs şəhərlərində təhlükəsizlik bərpa olundu. Hillə torpağı fəqihlər və alimlər üçün sığınacaq məkanına çevrildi.
Bundan sonra Hillə VIII əsrin sonlarına qədər şiə məzhəbi üçün böyük elm mərkəzlərindən biri kimi tanındı. Elm axtaranlar və düşünürlər uzaqdan-yaxından bu mərkəzə cəlb olunurdular. Beləcə, Cəməlüddin Həsənin və digər alimlərin vətəni sülh və rahatlıq şəraitində, müharibə və qan tökülməsindən uzaq, böyük alimlərdən və din bilginlərindən faydalanmaq üçün əlverişli oldu.
Əllamə Hillinin dövrü
Əllamə Hillinin dövrü şiə fiqhinin inkişafı, Əhli-Beyt (ə) məzhəbinin haqlı olduğunu göstərən zaman və İslam dünyasının müxtəlif yerlərində elm və mədəniyyətin irəlilədiyi dövr kimi qiymətləndirilməlidir. Əllamə Hilli yorulmaz çalışqanlıqla İslam elmlərini Əhli-Beyt məzhəbinə uyğun olaraq yaydı və fiqh sahəsində yeni inkişaf və metodlar təqdim etdi.
O, fiqhə riyaziyyatı elm kimi daxil edən ilk fəqih idi və dəlillərə əsaslanan fiqhi metodologiyanı təkmilləşdirdi.
Əllamə Hillinin fiqh, kəlam və digər əsərləri elmi müzakirələrin mərkəzini təşkil edirdi və digər alimlər onun fiqhi yanaşmalarına əsaslanırdılar.
O dövrlərdə Bağdad və İraqda Cəvinilər sülaləsi hakim idi. Onlar Monqol padşahları tərəfindən bu bölgəyə təyin olunmuşdular və otuz ildən artıq tam hakimiyyət sahibi olmuşdular. Onlar İslam dininin yayılmasına, alimlərin hörmətinə, elmin və fəzilətlərin təbliğinə və Monqolların yaratdığı dağıntıların bərpasına böyük səy göstərmişdilər. Doğrudan da, onlar olmasaydı, İslam mədəniyyətinin bir çox irsi günümüzə çatmazdı.
Monqolları ələ alan İranlı müdrik!
İranda, Monqollar hakimiyyət sürsə və uzun müddət qorxu, vəhşilik və qan tökülməsi hökm sürsə də, tədricən Monqolların mədəniyyətsizliyi və zalımlığı azaldı. Bu, İran xalqının və İslamın mədəniyyətinin, həmçinin qabiliyyətli və bacarıqlı vəzir və mütəfəkkirlərin — Xacə Nəsirəddin Tusinin — təsiri və müdrik siyasəti sayəsində mümkün oldu. Xacə Nəsirəddin Tusi Əllamə Hillinin həm elm, həm də hikmət müəllimi idi.
Belə diqqətli və vəfalı alimlərin Monqol sarayında olması, elmin inkişafına və vəhşi Monqolların mədəniyyət mərkəzlərini və kitabxanaları dağıtmasının qarşısını almağa böyük töhfə verdi. Bu alimlər bu işdə öz nüfuzlarını ortaya qoymuş, özlərini şam kimi fəda edərək yanmışdılar.
Əllaməni İrana qaytaran boşanma hadisəsi
Molla Məhəmməd Taqi Məcəlisi «Mən La yəhzuruhu əl-Fəqih» kitabənən şərhində bir qrup sahabədən nəql edir ki:
Bir gün Şah Xudabəndə həyat yoldaşına qəzəbləndi və bir məclisdə ona dedi:
«اَنْتِ طالِقٌ ثَلاثا» – yəni səni üç dəfə talaq etdim.
(Burada nəzərdə tutulur ki, əgər kişi həyat yoldaşını üç dəfə talaq edərsə, o, artıq onunla yenidən evlənə bilməz, ta ki qadın başqa bir kişi ilə evlənib onun tərəfindən talaq alana qədər. Bu müddət bitdikdən sonra ilk ər onunla yenidən evlənə bilər.)
Şah Xudabəndə öz hərəkindən peşman oldu, bütün böyük İslam alimlərini – dörd məzhəbin (Sünni alimləri) nümayəndələrini – çağırdı və hadisəni onlara izah edərək, həll yolunu tapmalarını xahiş etdi.
Bütün alimlər dedilər:
«Heç bir yol yoxdur, yalnız qadın başqa bir kişi ilə evlənməli, sonra o kişi qadını talaq etməlidir…»
Şah Xudabəndə soruşdu:
Hər məsələdə fikir ayrılığı və müzakirə olur, sizdə bu məsələ barədə fikir ayrılığı yoxdurmu?
Sünni alimləri bir ağızdan cavab verdilər: Yox, yoxdur.
Şahın nazirlərindən biri dedi:
Mən bir alimi tanıyıram, o, Hillə şəhərində yaşayır; onun fətvasına görə belə bir talaq etibarsızdır. (Burada nəzərdə tutulur ki, söhbət Əllamə Hillidən gedir.)
Şah Xudabəndə Əllamə Hilliyə məktub yazdı və onu çağırdı.
Sünni alimlər dedilər:
Əllamə Hillinin məzhəbi etibarsızdır, rafizilər ağılsızdır! Şah üçün düzgün deyil ki, belə şəxsləri dəvət etsin.
Amma şah dedi:
Mütləq gəlməlidir və bu məsələ araşdırılmalıdır.
Məktub Əllamə Hilliyə çatanda, o, vəzifəsini dərk etdi və uzun yolun əzabını çəkərək, Hillə şəhərindən Sultaniyəyə (Zəncanın 5 fərsəx yaxınlığına) gəldi.
Əllamə Hillinin Sünni alimləri ilə Mübahisəsi – Şah Xudabəndə qarşısında
Şah Xudabəndənin əmri ilə böyük bir məclis təşkil olundu. Dörd Sünni məzhəbinin görkəmli alimləri orada iştirak etdilər. Daha sonra Əllamə Hilli məclisə daxil oldu. Amma içəri girərkən ayaqqabılarını əlində tutdu, iştirakçılara salam verdi və şahın yanında oturdu.
Məclisdə olan alimlər şahdan soruşdular:
Biz sənə demədikmi ki, rafizilərin alimləri ağılsızdır?!
Şah cavab verdi:
O məclisə daxil olanda nə etdiyini ondan soruşun.
Alimlər Əllamə Hilliyə dedilər:
1 – Niyə daxil olanda şahın qarşısında əyilmədin və səcdə etmədin? Məclisin adabını niyə gözləmədin?
Əllamə cavab verdi:
Allahın Rəsulu (sallallahu ələyhi və alihi) ən yüksək hakimiyyət mövqeyinə malik idi, amma insanlar yalnız ona salam verərdilər, səcdə etməzdilər. Qurani-Kərim buyurur:
فَاِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتا فَسَلِّمُوا عَلَی اَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِاللّهِ مبارَکَةً طَیِّبَةً
Evə daxil olanda, özünüzə salam verin – Allah tərəfindən xeyirli və pak bir salam.
Və bütün İslam alimləri razılaşır ki, Allahdan başqasına səcdə etmək icazəli deyil.
2 – Niyə adabı gözləmədin və şahın yanında oturdun?
Əllamə cavab verdi:
Məclisdə yalnız şahın yanında boş yer var idi.
(Hər nə deyirdisə, tərcüməçi onu şah üçün tərcümə edirdi.)
3 – Niyə ayaqqabılarını əlində tutdun və özün ilə gətirdin? Bu, ağıllı bir iş deyil.
Əllamə dedi:
Hənbəli məzhəbinin izləyicilərindən qorxdum ki, ayaqqabılarımı oğurlayarlar, elə Əbu Hənifə Peyğəmbərin ayaqqabısını oğurladı.
Hənəfi alimləri dedi:
Bunu demə, Peyğəmbərin zamanında Əbu Hənifə hələ dünyaya gəlməmişdi.
Əllamə dedi:
Unutdum, Şafei bunu etdi.»
Şafei alimləri qışqırdı:
İftira etmə, Şafei Əbu Hənifənin vəfat günü doğulmuşdu.
Əllamə dedi:
Səhv etdim, Malik bunu etdi.
Maliki alimləri qışqırdı:
Sakit ol! Maliklə Peyğəmbər arasında yüz ildən çox fərq var idi.
Əllamə dedi:
Onda Əhməd ibn Hənbəl oğurladı.
Hənbəli alimləri də, digər məzhəblər kimi, bu iddianı rədd etdilər.
Bu zaman Əllamə Hilli şah Xudabəndəyə müraciət etdi:
Gördün ki, Sünni alimlərinin öz etirafına görə, dörd məzhəbin rəhbərləri Peyğəmbərin zamanında mövcud deyildilər. Bəs bu nə bidət idi ki, onlar ortaya qoydular? Öz məzhəblərində dörd nəfəri seçdilər və əgər onlardan biri daha dərin bilik və fəzilət sahibidirsə, amma fətvası onların fətvasına uyğun deyilsə, ona əməl etmirlər?!
Əllamə Hilli – Şah Xudabəndəni şiə etdi
Şah Xudabəndə Sünni alimlərinə müraciət etdi və dedi:
Həqiqətən, dörd məzhəbin rəhbərləri Peyğəmbərin (s) zamanında mövcud deyildilər?
Alimlər cavab verdilər:
Bəli, mövcud deyildilər.
Bu vaxt Əllamə Hilli dedi:
Şiə cəmiyyəti öz məzhəbini Möminlərin Əmirindən, Əli ibn Əbi Talibdən (ə) almışdır. O, Peyğəmbərin (s) can yoldaşı, əmisi oğlu, qardaşı və vəsisi idi.
Şah Xudabəndə dedi:
Bu sözləri bir kənara qoyun. Mən sizi vacib bir iş üçün çağırmışam: Bir məclisdə üç dəfə talaq ola bilərmi?
Əllamə cavab verdi:
Sizin talaqınız etibarsızdır, çünki onun şərtləri yerinə yetirilməyib. Çünki bu talaq üçün şərtlərdən biri odur ki, iki ədalətli şəxs bunu eşitməlidir. İki ədalətli şəxs bunu eşitdimi?
Şah cavab verdi:
Xeyr.
Əllamə dedi:
Deməli, talaq baş verməyib və həyat yoldaşınız sizin üçün halal qalır.
(Qeyd: Bir məclisdə üç talaq bir talaq hesab olunur.)
Sonra Əllamə Hilli məclisdə olan alimlərlə mübahisə etdi və onları inandırdı.
Nəticədə, Şah Xudabəndə həmin məclisdə şiə məzhəbini qəbul etdi.
Əllamə Hillinin xeyir və bərəkəti İran üzərində
O andan sonra Əllamə Hilli Sultan Məhəmməd Xudabəndənin xüsusi rəğbətini qazandı və dövlət imkanlarından İslamın inkişafı və şiəliyin möhkəmləndirilməsi üçün tam şəkildə istifadə etdi.
Sultan dedi:
Bir kitab yaz ki, daha çox şiəliyi öyrənək.
Əllamə Hilli “Miftah əl-Kiram” kitabını yazdı.
Bu kitab nəticəsində bütün hökmdarlar və bütün monqollar şiə oldular. Sultan Xudabəndənin bacısı qızı, xanım Göhərşad Xatun, İmam Rzaya (ə) olan sevgisinə görə Məşhəd şəhərində imam Rzanın (ə) hərəmində Göhərşad səhnini (həyət) tikdirdi.
Sultan Xudabəndə Əllamə Hilliyə o qədər heyran olmuşdu ki, dedi:
Hər gedəcəyim yerdə sən və şagirdlərin mənimlə gəlməlisiniz ki, sizdən məhrum qalmayım.
Əmirəl-möminin (ə) üçün tikilən türbə
Əllamə Hillinin şah Monqol üzərində təsiri nəticəsində Sultan Məhəmməd Xudabəndə Zəncan şəhərində məşhur Firuzəyi Sultaniyyə binasını tikdirdi. Bu möhtəşəm və heyrətamiz bina şəhərdən 30 kilometr aralıda yerləşir və dünyanın ən böyük kərpic kürəvi türbəsi hesab olunur.
Sultan Xudabəndənin məqsədi bu böyük kürəni tikərək Əmirəl-mömininin (ə) müqəddəs cəsədini ora köçürmək idi.
Sultan bir gecə Nəcəfə getmək istəyəndə Əmirəl-mömininin (ə) yuxusunda ona göründü və türkcə dedi:
Sultan Xudabəndə, səninkilər sənin, məninkilər mənimdir.
Sultan Ulçaytu müqəddəs cəsədin köçürülməsindən imtina etdikdən sonra bir qədər Nəcəf və Kərbəladan torpaq Sultaniyyəyə gətirdi və günbədin bir hissəsinin tikintisində istifadə etdi. Bu yer “Türbətxana” kimi tanınır.
Sultanın vəsiyyətinə görə, o, binanın zirzəmisində dəfn olunmuşdur. İki il sonra bina tamamlandıqdan sonra, Sultan Xudabəndə 34 yaşında xəstəlik nəticəsində vəfat etdi və Sultaniyyə binasında dəfn olundu.
Ulçaytu (Sultan Məhəmməd Xudabəndə) və onun dini meylləri
Sultan Məhəmməd Xudabəndənin anası xristian idi və onu uşaqlıqda vəftiz edərək (bir şəxsi su ilə xristian dininə qəbul etmək mərasimi, günahlardan təmizlənmə və dini icmaya daxil olma rituallıdır. Bu mərasimdə adətən uşaqlar və ya böyüklər suya batırılır, su tökülür və ya su səpələnir) Nikla adlandırmışdı. Lakin anasının vəfatından sonra Xudabəndə müsəlman bir qadınla evləndi və özü də müsəlman (sünni) oldu.
Xudabəndə Xorasanın Hənəfi alimlərinin təsiri altında Hənəfi məzhəbini – Sünni dörd məzhəbin birini – qəbul etdi və rəsmi şəkildə müsəlman oldu; birinci xəlifənin adını sikkələr üzərinə həkk etdirdi və bu məzhəbin alimlərini təşviq etdi.
Ulçaytunun Hənəfi məzhəbinə olan marağı tədricən bu məzhəbin alimlərini digər İslam məzhəblərini tənqid etməyə və onların tərəfdarlarına zülm etməyə təşviq etdi.
Lakin özünün fanatik olmadığını da vurğulamaq lazımdır. Bu səbəbdən, Şafei məzhəbinə mənsub olan Xacə Rəşidüddin Fəzlullahın təşviqi ilə Nizamüddin Əbdülməlik Mərğei Şafei məzhəbindən olan birini İranın baş qazisi təyin etdi və bütün digər məzhəblərin nümayəndələri onun idarəsi altına verildi.
Daha sonra nə qədər çalışsalar da, Xudabəndəni bu yoldan döndərə, şiələrin təsirini azalda bilmədilər.
Sultan Məhəmməd Xudabəndə (Ulçaytu) və şiəliyin inkişafındakı rolu
Onun dövründə şiə məzhəbi böyük inkişaf etdi. Bu məzhəbin alimləri, əvvəllər Bəhreyn və İraqda mühacirətdə olanlar, tədricən fəaliyyət göstərməyə başladılar, çox sayda əsər yazaraq, əks məzhəblərin inanc və iddialarını tənqid etdilər və şiə mərasimlərinin icrasını təşviq etdilər. Bu sahədə Əllamə Hillinin rolu xüsusilə böyük oldu.
Sultan Xudabəndə şiəliyi qəbul etdi və alimlərdən ibarət qrupları müxtəlif bölgələrə göndərdi ki, on iki İmamın (ə) adını xütbələrdə çəkib, onların adlarını məscidlərdə və ibadət yerlərində qeyd etsinlər.
Dəhşətlidir ki, həm Sultan Xudabəndə, həm də Əllamə Hilli eyni ildə, yəni 726-ci hicri ilində dünyasını dəyişdilər.
Əllamə Hillinin Hillə şəhərinə qayıdışı və vəfatı
Sultan Məhəmməd Xudabəndənin vəfatından sonra Əllamə Hilli Məkkəyə ziyarətə getdi, sonra Hillə şəhərinə qayıtdı. O, 78 yaşında, 726-cı hicri ilinin Məhərrəm ayının 21-i şənbə günü dünyasını dəyişdi.
Onun pak və müqəddəs cəsədi Nəcəfə gətirilərək, İmam Əlinin (ə) hərəminin yaxınlığında – müqəddəs imam Əli (ə) hərəminin içində – dəfn edildi. İmam Əlinin (ə) müqəddəs türbəsini ziyarət edənlər, Əllamə Hillinin qəbri yanında dayanaraq ona hörmətlərini bildirirlər.
Əllamə Hillinin oğluna vəsiyyəti
Əllamə Hillə son əsəri “Qəvaidul- əhkam” kitabında oğluna vəsiyyət etmişdir. Bu vəsiyyət, onun əxlaqi və mənəvi baxışlarını əks etdirir. Maraqlı məqamları belədir:
Səni tövsiyə edirəm – Allahın mənə vacib etdiyi kimi – Rəbbin təqvasına riayət etməyə. Təqva möhkəm və dayanıqlı bir sünnədir, vacib bir fərzdir, qoruyucu bir sipərdir, əbədi bir sərvətdir və insanın Qiyamət günü üçün hazırlaya biləcəyi ən yaxşı şeydir.
Allahın əmrlərini yerinə yetir və Ondan razı qalacaq işlər gör.
Vaxtını elmi fəzilətləri öyrənməyə sərf et və daim çalış ki, qüsurlardan ucalığa, cahillikdən kamillik zirvəsinə yüksələ biləsən.
Səni tövsiyə edirəm ki, yaxşılıq et, qardaşlarına kömək et, pisliyə yaxşılıqla cavab ver və yaxşılıq edənlərə minnətdar ol.
Ağılsız və alçaq insanlarla dostluqdan çəkin, daim alimlərin yoldaşı ol. Bu yoldaşlıq, sənin qabiliyyətini artırır və sənin üçün bir bacarıq kimi olur ki, bilmədiklərini dərk edəsən.
Bu gün dünəndən daha yaxşı olmalısan. Səni səbirli, təvəkküllü və razı qalmağa tövsiyə edirəm. Hər gün və gecə özünü hesaba çək.
Çox istiğfar et və Allahı zikr et. Gecə namazını qıl – çünki Peyğəmbərimiz (s) buna çox əhəmiyyət verib və buyurub: “Kim gecəsini gecə namazı ilə bitirsə və sonra vəfat edərsə, cənnət ona aiddir.”
Qohumlara yaxşılıq və yardım et – çünki bu ömrü uzadır. Səni yaxşı əxlaq sahibi olmağa da tövsiyə edir.
Peyğəmbərimiz (s) buyurub:
انكم لن تسعوا الناس باموالكم فسعوهم باخلاقكم
Mallarınızla insanları razı sala bilməzsiniz, amma əxlaqınızla razı sala bilərsiniz.
Peyğəmbərin (s) nəslinə yaxşılıq et, çünki Allah onların haqqını xüsusi vurğulamışdır. Onlara yaxşılıq etmək, Peyğəmbərin (s) risalətinin və hidayətinin mükafatını qazandırır.
قل لااسئلكم عليه اجرا الا المودة فی القربي
(Ey Peyğəmbər) de: Mən sizdən heç bir mükafat istəmirəm, yalnız öz qohumlara qarşı sevgi və rəğbət istəyirəm…
Fəqihləri və alimləri uca tut və hörmət et, çünki Allahın Rəsulu (s) buyurmuşdur…
من اكرم فقيها مسلما لقی الله يوم القيامة و هو عنه راض و من اهان فقیها مسلما لقی الله يوم القيامة و هو عليه غضبان
Hər kəs bir müsəlman fəqihi uca tutsa, Qiyamət günü Allah ilə qarşılaşdıqda Ondan razı olar. Və hər kəs bir müsəlman fəqihə hörmətsizlik etsə, Qiyamət günü Allah ilə qarşılaşdıqda Ona qəzəbli olar…
Və elmi gizlətməkdən, onu layiq olanlardan kəsməkdən çəkinin; Allah buyurur ki,
ان الذين يكتمون ما انزلنا من البينات و الهدي من بعد ما بيناه للناس في الكتاب اولئك يلعنهم الله و يلعنهم اللاعنون (سوره بقره – ۱۵۹(
Onlar ki, Allahın insanları hidayət etmək üçün göndərdiyi ayələri və sonra Kitabda insanların doğru yola yönəlməsi üçün açıqladığımız ayələri gizlədirlər, Allah və bütün Qurani-Kərimi tilavət et və ayələrin mənalarını dərindən düşün, onun əmr və qadağalarına itaət et.
Qurani-Kərimi oxu, ayələrin mənasını dərindən düşün və onun əmrlərinə itaət et, qadağalarından çəkin. Peyğəmbərimizin (s.ə.v) xəbərlərini, hədislərini və onun izlərini izləyərək onların mənasını diqqətlə araşdır. Mən sənə çoxsaylı kitablar yadigar qoymuşam; onlara müraciət edərək faydalan.
Mənim üçün edə biləcəyin ən böyük iş budur: ürəyində mənimlə bir bağ qur, bəzi anlarda Allahdan mənim üçün bağışlanma dilə, bəzi itaətlərinin savabını mənə həsr et və məni unutma ki, sadiqlərin sədaqətini itirməsinlər. Lakin məni həddindən artıq xatırlama ki, başqaları sənin zəifliyini görməsin. Yalnız öz qəlbində məni xatırla, namazlarından sonra mənim üçün dua et.
Əmirəlmöminin (ə) tərəfindən Hillə şəhəri haqqında ön görənlik
Nəql olunur ki, Möminlərin Əmiri, Əli (ə), Küfdən Suffeyn istiqamətində hərəkət edərkən Babil təpələrinin üzərində böyük bir təpəyə çıxmış, meşə və qamışlıqlara işarə edərək belə buyurmuşdur:
Burada bir şəhər olacaq, və necə şəhər!
Yaxın yoldaşlarından Əsbəğ ibn Nəbatə soruşmuşdur:
Ey Əmirəl-möminin! Mən görürəm ki, sən burada bir şəhərin olacağını söyləyirsən. Burada əvvəllər şəhər vardı indi izi itmişdir?”
Möminlərin Əmiri (ə) belə cavab vermişdir:
Xeyr! Burada bir şəhər yaranacaq, ona Hilleyi Seyfiyyə deyəcəklər. Bəni Əsəd qəbiləsindən bir nəfər onu quracaq. Bu şəhərdən çıxan insanlar saf, təmiz və saleh olacaq, Allahın hüzurunda yaxın olacaq və duaları qəbul ediləcəkdir.
