«Əl-Ğədir» kitabının yazılması 40 ildən çox çəkmişdir. Əllamə Əmini bu kitabı yazmaq üçün 40 mindən çox kitabı oxumuşdur. Kitabın tərtibatında dünyanın müxtəlif yerlərindən 100 mindən çox kitab nəzərdən keçirilmişdir.
Əllamə Əmini bu kitabın tədqiqatı üçün 3-dən çox ölkədə 12-dən çox şəhərə səfər etmişdir.
Birinci cild
«Əl-Ğədir»in birinci cildi əsasən Qədir Xum hadisəsi və Qədir Xum hədisinə həsr olunmuşdur. Qədir müxtəlif hadisəsi müxtəlif mənbələrdə müxtəlif şəkildə təqdim edilmişdir.
Hadisəni nəql edənlər – səhabələr, tabeinlər və böyük mühəddislər sənəd və mənbələr göstərilməklə ətraflı tanıdılmışdır. Digər bir bölmə isə Qədir müxtəlif haqqında kitab yazanlara həsr edilmişdir.
Əmirəlmöminin Əli (ə) tərəfindən Qədir müxtəlifa dair tutulan etiraz və arqumentlərin tarixi ardıcıllığı təqdim edilmişdir.
Qədir Xumun müxtəlif ayələri – yəni «Bu gün dininizi tamamladım…» və «Sizə nazil ediləni yetirdim…» – və onların şərhləri də ətraflı şəkildə müzakirə edilmişdir. Qədir bayramı və bu barədə olan mənbələr də sənəd baxımından incələnmişdir.
Hədisin məzmunu barədə «vəli» kəlməsi ilə bağlı geniş müzakirələr aparılmış və bu mövzu çoxlu mətnlərdə araşdırılmış, mövcud fikirlər tənqid və təhlil edilmişdir.
Bu hissə çox uzun və əhatəlidir və bu məlumatlar arasında Qədir Xum mövzusuna dair müxtəlif mənbələrdən maraqlı fikirlər də yer almışdır.
İkinci cild
Kitab, Quran və sünnətdə şeir və şairlərin əhəmiyyəti ilə başlayır. Məqsəd, ilk mərhələdə Qədir Xum haqqında şeir söyləyən şairlərə diqqət yetirməkdir. Əslində, «Əl-Ğədir» bundan sonra Qədir Xum haqqında şeir yazmış şairlərin həyatları və şeirlərinə həsr olunur.
Bu müzakirə tarixi ardıcıllıqla, əsr əsr aparılmışdır. Hər bir şair haqqında həyat hekayəsi, xəbərlər, şiəliyə aidiyyəti və Qədir Xum haqqında şeirləri və onların şərhi təqdim edilmişdir.
İkinci cilddə üçüncü əsrə qədərki şairlər müzakirə edilmişdir. Belə bir cilddə səhifələrin həcminə və şairlər haqqında olan məlumatların şiə tarixini aydınlaşdırmaqdakı əhəmiyyətinə baxdıqda, «Əl-Ğədir» kitabının önəmini daha yaxşı başa düşmək olar.
Məsələn, «Kumeyt» adlı şair haqqında 265-dən 308-ci səhifəyə qədər, «Seyid Humeyri» adlı şair haqqında isə 309-dan 409-cu səhifəyə qədər 100 səhifəlik məlumat verilmişdir. Bu məlumatlarda onların xəbərləri də, adətən, bir şəkildə şiə tarixi ilə əlaqəlidir.
Üçüncü cild
Bu cild III əsr şairlərinin qalan hissəsinə və IV əsrdə Qədir Xum haqqında şeir yazmış bəzi şairlərə həsr olunmuşdur. Naməlum şairlərin adları və hər birinin İslam ölkələrinin müxtəlif guşələrində, fərqli tayfa və ailələrdən olduğu barədə gözəl məlumatlar təqdim edilmişdir. Bu şairlərin həyat hekayələri şiə tarixini işıqlandırmaq baxımından çox faydalıdır.
Dördüncü cild
Dördüncü cilddə də IV əsr şairlərinin qalan hissəsi və V əsrin davamı müzakirə edilmişdir. Bu iki əsr əsasən şiə əsrləri sayılır. III, IV və V əsrlərdə Qədir Xum haqqında yazılmış şeirlərin həcmi o qədər genişdir ki, bu əsrlərdə məzhəbin yayılmasını yaxşı görmək mümkündür.
Beşinci və Altıncı cild
Əl-Ğədirin beşinci cildində, VI və VII əsr şiə şairlərinə həsr edilmişdir. Altıncı cild isə VIII əsr şairlərinə aiddir. Lakin, uyğun olaraq, altıncı cildin 120-ci səhifəsindən etibarən «Nəvadir əl-Əsər fi Elmi Ömər» başlığı altında geniş bir müzakirə təqdim edilmişdir. Burada Xəlifə Ömərin Quran və Peyğəmbər hədislərinə qarşı etdikləri 100 nümunə araşdırılmışdır.
Bu müzakirə 460-cı səhifəyə qədər davam edir. Bu bölmənin mənbələri tamamilə sünni mənbələridir və müəllif tarix baxımından şiə baxışını yeni bir üslubda tənqid və cavab şəklində təqdim etmişdir. Bu müzakirə, sadəcə şiə və rəqiblərinin fiqh və hədisi araşdırmaq üsullarını göstərməkdən daha çox, yeni bir metod hesab olunur.
Müzakirə üslubu təxminən «əl-İctihad və əl-Nəs» kitabında Şərifuddin tərəfindən izlənən üslubla oxşardır və tarix baxımından rəddiyyə yazı ənənəsinin davamıdır ki, şiə tarixini bu baxımdan göstərmək üçün çox önəmlidir. Bu mövzular bitdikdən sonra VIII əsr şairlərinin müzakirəsinə keçilmişdir.
Yeddinci cild
Yeddinci cild IX əsr şairlərinə həsr olunmuşdur. Əgər bir şeirdə hədis və ya tarixi hadisəyə istinad varsa, Əllamə Əmini mənbələri də müzakirə edir.
Bu sahədə, rəddiyyə ənənəsində olduğu kimi, rəqiblərin mənbələrindən istifadə edərək onlara qarşı arqument qurur. Məsələn, Rəcəb Barisi haqqında danışarkən, hədd mövzusu da müzakirə edilmişdir (c.7 s.91).
Burada hədd anlayışını izah etdikdən sonra, hədd mövzusunun Əbu Bəkr haqqında sünni hədis və tarixi mənbələrdə necə göstərildiyi və çox geniş nümunələrlə müzakirəsi aparılmışdır. Bu müzakirə 97-ci səhifədə başlayır və 444-cü səhifəyə qədər davam edir.
Bu hissədə Peyğəmbərdən sonra xəlifəliklə bağlı bütün tarixən şiə baxışları ilə tanış olmaq mümkündür. Əslində, yeddinci cildin əsas mövzusu budur. Altıncı cilddə olduğu kimi, əsasən Xəlifə Ömərin tarixi və onunla bağlı şiə tənqid və baxışları müzakirə edilmişdir. 445-ci səhifədən 550-ci səhifəyə qədər isə Əbu Talibin şəxsiyyəti, şeirləri və ona dair mövcud baxışlar və tənqidlər təqdim edilmişdir.
Səkkizinci cild
VIII -ci cilddə Əbu Talibin mövzusu 45-ci səhifəyə qədər davam edir. Bundan sonra xəlifələrə aid üstünlüklərin hədd mövzusu diqqətə alınır və sünni mənbələrdə Əbu Bəkr və xüsusilə Osmanın üstünlüklərinə dair rəvayətlər eyni üslubda araşdırılır.
Əllamə Əmini bu cilddə Osmanın dövrünü, onun davranışlarını və bunların başqalarının etirazına səbəb olduğunu, nəticədə Əbuzər ilə qarşılaşmasını sünni mənbələrdən təqdim edir. Bu müzakirə 433-cü səhifəyə qədər davam edir. Daha sonra Əbuzərin həyat hekayəsi və erkən şiələr arasında əhəmiyyətli bir fiqur kimi geniş mənbələr əsasında təqdim edilmişdir.
Bu bölmədə Əbuzərin maliyyə məsələlərinə dair baxışları və onun sosialist olduğu – o dövrdə Misirdə yayılan bir mövzu – geniş şəkildə müzakirə edilmişdir. Əbuzər mövzusu bu cildin 534-cü səhifəsinə qədər davam edir.
Doqquzuncu cild
Əl-Ğədirin doqquzuncu cildi Osmanın dini qaydaları və fiqhi məsələləri pozması ilə bağlı müzakirələrin davamına həsr olunmuşdur. Bu cild həmçinin üçüncü xəlifə ilə bağlı müzakirələrlə və sonrasında üç xəlifə haqqında rəvayət olunan bəzi heyrətamiz üstünlüklərin təqdimatı ilə yekunlaşır.
Onuncu cild
Onuncu cild yenidən Müaviyə tarixinə həsr olunmuşdur. Burada həm onun tarixi, həm də şəriəti pozması və üstünlükləri haqqında uydurulmuş rəvayətlər davam etdirilmişdir. Bu mövzuların əhəmiyyəti Müaviyənin rəqiblərinə qarşı davranışları və dini tarixdə öz baxışlarını möhkəmlətmək səyləri ilə bağlı çoxsaylı tarixi məlumatlarla aydın olur.
On birinci cild
Müaviyə haqqında üstünlüklər və tarixi mövzu on birinci cilddə də davam edir. Bu cilddə X əsr və XI əsr şairlərinin Qədir Xum haqqında həyat hekayələri də təqdim edilmişdir. Bu cilddə XI əsr şiə ədəbiyyatı diqqətə alınmış və cənubi İraq və İranın imamiyyə şiə ədəbiyyatına, həmçinin Məşəşəi, Cəzairi və digər Ərəb dilində şiə şairlərinə yer verilmişdir.
Bu baxış göstərir ki, Əl-Qədir kitabı yalnız şiə müzakirə ədəbiyyatının davamı deyil, həm də İslam tarixi, İslamda şiə tarixi, şiə ədəbiyyatı və müxtəlif hadisələr, şiə fiqurları və onların əsərləri barədə geniş məlumat verən bir əsərdir.
Mənbə: «Xum Xana»; İmam Əli (ə) müqəddəs hərəminə həsr olunmuş xüsusi buraxılış
