İmam Əlinin (ə)hərəminin tikintisi Səfəvilər dövründə tamamlandıqdan sonra mavi kaşılarla bəzədilmişdi. Lakin Səfəvilər dövrünün sonundan və Nadir şahın hakimiyyətə gəlməsindən sonra o, günbəzdəki, iki minarədəki və şərqdəki böyük eyvanda olan kaşıların sökülərək saf qızıl ilə örtülmüş mis lövhələrlə əvəz olunmasını əmr etdi. Qızıl örtmə işləri 1155 hicridə başladı və 1156 hicridə (1743 miladi) tamamlandı.
Şeyx Məhəmməd Hüseyn Hərzəddin “Nadirnamə” kitabına istinadən yazır:
“Müqəddəs günbəzin qızıllanması əmri Nadir Şah Əfşar tərəfindən verildikdə, saray xidmətçiləri işi ən gözəl şəkildə yerinə yetirdilər. Xərclənən məbləğ hesablandı və təxminən 50 min tümən oldu. Nadir şah bu məbləği İmam Əli (ələyhis-salam)-a hədiyyə etdi.” (1)
Baraqi “əl-Yətimə əl-Ğaraviyyə” əsərində Şeyx Məhəmməd Kəbədən nəql edərək bildirir:
“Müqəddəs hərəmin günbəzi və eyvanının qızıl ilə örtülməsi 1150-ci ildə tamamlandı. Nadir şah Hindistanı fəth etsə, bu işi yerinə yetirəcəyinə nəzir etmişdi. Allah ona Hindistan və digər bölgələrin fəthini nəsib etdi, buna görə də o, Əbul-Fütuh (fəthlərin atası) adlandırıldı və sözünü yerinə yetirdi.” (2)
Nadir şahın bu əmələ sövq edilmə səbəbi nə olursa-olsun, İmam Əli (ələyhis-salam)-ın hərəminin qızıl örtüyü dərin simvolik məna daşıyır. Bu, İmam Əlinin həyatı boyu dünyəvi var-dövlətə qarşı zöhd və təvazökarlıq göstərməsinə baxmayaraq, sanki dünyanın qızılının belə onun müqəddəs məzarına təzim etməsinin rəmzidir.
İmam Əli (ələyhis-salam) dünya malını tənqid edən çoxlu xütbə və hədislər buyurmuşdur.
Qeyd edilir ki, qızıllama prosesi Qurani-Kərim ayələri, hədislər və ərəb, fars və türk dillərində şeirlərlə bəzədilmiş lövhələri də əhatə edirdi. Qızıllama işinin başa çatma ili 1156 hicri müxtəlif şeir və yazılarla tarixləşdirilmişdir.
Bəzi şair və alimlər günbəzin qızıllanmasının başlanma ilini 1155 hicri kimi qeyd etmişlər. Onlardan biri Seyid Nəsrullah Hairi olmuşdur və bu barədə uzun qəsidə yazmışdır.
Günbəzin ən yuxarı hissəsində mavi minai zolaq yerləşir və üzərində “Fəth” surəsindən ayələr qızıl hərflərlə yazılmışdır. Bu zolaq 1156 hicridə yerinə quraşdırılmışdır.
إذا ضامك الدهر يوماً وجارا *** فلُذْ بحمى أمنع الخلق جارا
وما يبلغ التبرُ من قبّةٍ *** بها عالم المُلكِ زاد افتخارا
تُبدى سناها عياناً فأرّختُ *** آنستُ من جانب الطور نارا
(Əgər bu dünya sənə bir gün zülm etsə, onda sənin sığınacağın və pənah yerin yaradılmışların ən ucasıdır; ona sığın.
O məkanda ki, qızıl günbəzi örtmüşdür və bütün aləm və kainat onunla fəxr edib iftixar edir.
Onun nurunun parıltısı aşkar və açıq şəkildə zahir oldu, mən də tarixini belə qeyd etdim ki, Tur dağının kənarından bir nur və od gördüm.) (3)
Günbəzin gövdəsinin ən yuxarı hissəsi mavi rəng ilə işlənmiş bir zolaqla örtülmüşdür. Bu zolağın üzərində “Fəth” surəsinin mübarək ayələri qızıl hərflərlə həkk olunmuşdur. Qurani-Kərim ayələrinin həm yuxarı, həm də aşağı hissəsində isə fars və türk dillərində yazılmış poetik beytlər görünür.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu zolaq 1156 hicri ilində öz yerinə quraşdırılmışdır. Zolağın sonundakı kitabədə ərəb dilində belə yazılmışdır:
“Bu böyük neməti 1156-cı hicri ilində yazıya alma şərəfinə bizi müvəffəq edən Allaha həmd olsun. Tehran, Məhəmməd Hüseyn Təbrizi.” (4)
Minarələrin aşağı hissəsində Qurani-Kərimin Cümə surəsi qızıl hərflərlə yazılmışdır və kətibin adı yazanən adı ilə “Mehr Əli” kimi qeyd olunmuşdur.
Şimal minarəsinin ən son qızıl lövhələrində Məhəmməd Cəfər tərəfindən yazılmış beş fars beyti və 1156 hicri tarixi qeyd olunmuşdur.
بگفت مقري طبع نواسنج *** تعالى شأنه الله أكبر (5)
Cənub minarəsində isə beş ərəb beyti yazılmışdır və son beytdə Nadir şah dövrü 1156 hicri olaraq tarixləşdirilmişdir.
Digər tərəfdən, Müqəddəs Ərdəbili məzarı ilə yanaşı yerləşən cənub minarəsinin bünövrəsindəki sonuncu sıra qızıl lövhələr üzərində beş ərəb beyti həkk olunmuşdur. Bu şeirin son beyti də iki minarənin qızıllanmasının tamamlanma ilinə (1156 h.q.) işarə edir və belədir:
ويعجب كل نور من سناه *** كما شمس الضحى بل صار أنورْ
تنوَّرَ عسجداً بمنار عزٍّ *** يدوم بقاؤه والليل أدبرْ
نهار مسرة الأمثال أضحى *** بذلك صبح أفق المصر أسفرْ
وفاز بذاك (نادر) كل عصر *** فسبّح ثم هلّل ثم كبّرْ
وقام مؤذّن التاريخ فيه *** يكرّر أربعاً (اللهُ أكبرْ)
(Onun parıltısından yayılan hər bir nur günorta günəşinin işığı kimi, hətta ondan da daha parlaqdır.
Qızılın özü belə o nurla işıqlanmışdır; gecə düşsə belə onun işığı və parıltısı davam edir.
Bu, sevinc və xoşbəxtlik günüdür ki, yüksəlib qalxmış və onunla Misir üfüqündən səhər işığı parlamışdır.
O, bütün dövrlər arasında önə keçmiş, təsbih, təkbir və təhlil etmişdir.
Tarix azanı oxuyan şəxs onun üzərində azan səsləndirmiş və dörd dəfə “Allahu Əkbər” demişdir. (6)
Qeyd etmək lazımdır ki, “Allahu Əkbər” ifadəsinin hesablanmış ədədi dəyəri 289-a bərabərdir və bu rəqəm dördə vurulduqda 1156 alınır ki, bu da minarələrin qızıllanma işlərinin başa çatma ilini göstərir.
Bundan əlavə, qızıllanma tarixi cənub minarəsinin aşağı hissəsində yerləşən, bir qızıl lövhə ölçüsündə olan kiçik bir pəncərənin üzərinə “Səədən əzima” (سعدا عظیما) ifadəsinin həkk olunması ilə də qeydə alınmışdır.
Böyük Qızıl Eyvan həqiqətən İslam memarlığının bir şah əsəri, həm təmtəraq və gözəlliyin, həm də tikinti dəqiqliyinin rəmzidir. O, ərəb, fars və türk dillərində çoxsaylı bəzəklər, naxışlar, yazılar və şeirlərlə zəngindir.
Qızıllanma prosesinin sonu, bir-birinin üzərinə yerləşdirilmiş sülüs xətti ilə yazılmış geniş bir zolaqda tərtib edilərək Qızıl Eyvanın yuxarı hissəsinə quraşdırılmışdır. Bu yazı belədir:
“Uca Allaha həmd olsun ki, bu nurlu günbəzin və pak ziyarətgahın qızıllanması ilə bizi şərəfləndirdi. Böyük xaqan, sultanlar sultanı, qalib və qalibiyyətlə dəstəklənmiş böyük sultan Nadir Şah Allah onun dövlətini və səltənətini daim etsin, onun mərhəmətini, ədalətini və ehsanını bütün dünyaya yayğın etsin, onu və dövlətini əbədi qərar versin, il 1156.”
Günbəz və minarələrin bərpası
İmam Əlinin hərəmi-də Nadir şah dövründə həyata keçirilən ilk qızıllama işlərindən sonra günbəz və minarələr üzərində müxtəlif təmir və düzəlişlər aparılmışdır. Bu barədə məlumatlar xüsusilə aşağıdakı tarixi mənbələrdə qeyd olunmuşdur:
- “Madi ən-Nəcəf va Hədiruha” – Şeyx Cəfər Məhubbə
- “Tərix ən-Nəcəf əl-Əşrəf” – Şeyx Məhəmməd Hüseyn Hərzəddin
- “əl-Mufəssəl fi Tərix ən-Nəcəf əl-Əşrəf” – professor doktor Həsən əl-Həkim
Bu mənbələrdə qeyd olunur ki, ilkin qızıllama dövründən sonra zamanın keçməsi, iqlim şəraiti və müxtəlif tarixi hadisələr nəticəsində günbəz və minarələrdə müəyyən bərpa və təmir işlərinə ehtiyac yaranmışdır.
Ən mühüm təmir işləri Nəcəf taciri Hacı Məhəmməd Rəşid Mirzə tərəfindən həyata keçirilmişdir. O, dövrün böyük şiə rəhbəri Seyid Məhəmməd Hüseyn əl-Həkim (rəhmətullahi ələyh) ilə razılıq aldıqdan sonra öz şəxsi əmlakını günbəzdəki çatların təmiri və yenidən qızıllanma işləri üçün vəqf etmişdir.
İmam Əlinin hərəminin qızıllanma işi 1967-ci ildə (1387 hicri) başlamış və 1971-ci ildə (1391 hicri) başa çatmışdır. (7)
İmam Əlinin hərəmi-də günbəzin soğanvari (yuxarı) hissəsinə aid lövhələr yenidən qızıllanmışdır. Bu iş günbəzin gövdə (səqə) hissəsini əhatə etməmişdir.
İstifadə olunan qızılın miqdarı 50 kiloqramdan çox olmuş, layihənin ümumi xərci isə təxminən 1 milyon İraq dinarı təşkil etmişdir ki, bu da o dövrün məzənnəsinə görə təqribən 3 milyon ABŞ dollarına bərabər idi.
Qızıl lövhələrdən birinin arxa tərəfində belə bir yazı aşkar edilmişdir. Orada qızıllanma işlərinin başa çatma tarixi belə qeyd olunmuşdur: “Hacı Məhəmməd Rəşid Mirzə günbəzin qızıllanmasını 1391-ci ildə vəqf etmişdir.”
Şeyx Əbdülğaffar əl-Ənsari isə işlərin başlanğıc ilini (1388 hicri) belə bir şeirlə ifadə etmişdir:
قد تجلّت قبّةٌ بالمرتضى *** ولها اللهُ جلالاً قد وهبْ
بورك المحسنُ في تذهيبها *** فبها نال (الرشادَ) والإرَبْ
ولها من لُطفهِ أرِّخ *** (كسا من سنا نور عليٍّ بالذهبْ)
(İmam Əli (ə) – “Murtəza” – nurunun təcəllisi ilə o günbəz zahir oldu və Allah-Taala ona cəlal və əzəmət bəxş etdi.
Ehsan sahibi (xeyirxah şəxs) onun qızıllanmasında mübarək bir pay sahibi oldu və bu işlə uca bir məqama çatdı.
O, həmin (ilahi) lütf və mərhəmətdən bol pay aldı və bir tarix qoydu; İmam Əlinin (ə) nurundan bu günbəzi qızılla örtdü.) (8)
İmam Əlinin hərəminin bərpası və yenidən qızıllanma layihəsi hərəm tərəfindən həyata keçirilmişdir.
Keçən əsrin səksəninci illərinin əvvəlində Bəəs rejimi günbəzin ətrafındakı dekorativ zolağı məhv etmiş, qızıl tacı aşağı endirmiş və üzərində İmam Əli (ələyhis-salam) haqqında yazılmış şeir və rəmzləri daşıyan qızıl lövhələri məzhəbi və etnik motivlərlə söküb çıxarmışdır. Bu yazıların bir hissəsi fars və türk dillərində olduğu üçün daha sonra onların yerinə parlaq, lakin sadə səthli lövhələr qoyulmuş və nəticədə “Qızıl eyvan”ın estetik görünüşündə ciddi bir pozuntu yaranmışdır.
Orijinal qızıl tac itmiş, daha sonra isə üzərində “Allah” kəlməsi yazılmış yeni bir qızıl tacla əvəz edilmişdir. Lakin günbəzi əhatə edən əsas dekorativ zolağın yeri boş vəziyyətdə qalmışdır.
1991-ci ilin mart ayında baş vermiş Şəban üsyanından sonra Bağdadda Bəəs rejimi şəhəri raket və artilleriya atəşinə tutmuş, İmam Əlinin hərəmi xüsusilə şimal tərəfdən (Bab Tusi istiqaməti) ciddi zədələr almışdır. Həmçinin Qızıl eyvanın fasadı və giriş qapısı da mərmi və qəlpə zərbələri nəticəsində zərər görmüşdür.
İmam Əlinin hərəminin müqəddəsliyinə qarşı hörmətsizlik edilmiş, bu ziyarətgahın toxunulmazlığı pozulmuşdur. Hərəmdə baş verən hadisələrdən sonra üsyan yatırıldıqdan sonra zədələr tələsik və qeyri-dəqiq şəkildə bərpa edilmişdir.
2003-cü ildə Bəəs rejimi devrildikdən sonra Nəcəfdə dini mərcəiyyət İslam müqəddəs ziyarətgahlarının (ətabətül-aliyatın) nəzarətini öz üzərinə götürmüşdür. Hərəmin idarə heyəti belə bir qərar qəbul etmişdir: “Əvvəllər sökülmüş hər şeyin qaytarılması və əvvəlki rejim dövründə əlavə edilmiş hər şeyin aradan qaldırılması vacibdir.”
Bu qərara əsasən, İranın tarixi abidələrin və yazıların bərpası üzrə mütəxəssisləri Bəəs rejimi dövründə zədələnmiş və ya silinmiş əsərlərin bərpası ilə İmam Əlinin hərəminin anbarlarından birində məşğul olmuşlar.
İmam Əli (ələyhis-salam) hərəminin günbəzi üçün mavi mina ilə işlənmiş bədii qızıl lövhələr bərpa edilərək yenilənmiş, bu işin tamamlanması 13 Rəcəb 1400 hicri (6 iyul 2009-cu il) tarixində elan edilmişdir. Qızıl eyvanın kitabələri də bərpa olunaraq rənglənmiş və 2013-cü ildən etibarən yenidən öz yerlərinə quraşdırılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, imam Əlinin (ə) hərəminin məsul şəxsləri 1433 hicri (2012-ci il) tarixində şimal və cənub minarələrinin halqalarının təmir və baxım işlərini həyata keçirmişdir.
İmam Əlinin (ə) hərəmi rəhbərliyinin mədəni və maddi irsin qorunması, eləcə də mövcud imkanlardan istifadə edərək bu müqəddəs məkanın xidmətində olmaq siyasətinə uyğun olaraq, mərceyi-təqlid Seyid Əli Hüseyni Sistaninin birbaşa nəzarəti ilə 10 Rəbiül-sani 1434 hicri (21 fevral 2013-cü il) səhər saatlarında hərəmin yenidən qızıllanması layihəsinin təməli qoyulmuşdur.
Bu layihənin əhəmiyyəti günbəzin xarici divarlarındakı çatların və zədələnmiş qızıl örtüklərin bərpasında, həmçinin iqlim şəraiti və hərbi hadisələr nəticəsində yaranmış zədələrin aradan qaldırılmasında özünü göstərir. Layihənin əsas məqsədlərindən biri tarixi və memarlıq irsinin qorunmasıdır.
Qeyd olunur ki, layihə mərceyi-təqlidin bütün detallarla tanış olmasından, lazımi göstərişlər verməsindən və ilkin qızıl lövhələrin qorunması, bərpası və yenidən öz yerinə qaytarılması ilə bağlı təkidindən sonra təsdiq edilmişdir.
Qərara alınmışdır ki, İmam Abbas (ə) hərəmi-nin təcrübəli mühəndis və texniki heyətindən ibarət bir qrup günbəzin silindrik hissəsinin yenidən qızıllanmasının birinci mərhələsini həyata keçirsin. Bu mərhələdə 2525 qızıl lövhə 18 sırada istifadə olunmuş, hər lövhənin ölçüsü 18×24 sm olmuşdur və təxminən 45 kq qızıl sərf edilmişdir. Bu mərhələ 2014-cü ildə tamamlanmışdır.
İkinci mərhələ Kowsar Foundation-ın texniki heyəti ilə İmam Əlinin hərəmi mütəxəssislərinin birgə əməkdaşlığı ilə həyata keçirilmişdir. 2014-cü ildə günbəzin ətrafına metal iskele qurulmuş və bütün qızıl lövhələr sökülmüş, 2015-ci ilin dekabrında isə iki qızıllama emalatxanası açılmışdır.
2016-cı il 24 yanvar (13 Rəbiül-sani 1437 hicri) tarixində geniş ictimai, dini və elmi iştirakla günbəzin yenidən qızıllanmasının ikinci mərhələsinin başlanması mərasimi keçirilmişdir.
Günbəzin yuxarı hissəsində (nöqtə zolağının üstü) yerləşdirilən qızıl lövhələrin sayı 9217 olmuş, bu da 76 halqa təşkil etmişdir. Aşağı hissədəki 2525 lövhə ilə birlikdə ümumi say 11 742 lövhəyə çatmışdır. Üst hissənin qızıllanmasında təxminən 131 kq qızıl istifadə olunmuşdur.
İtirilmiş orijinal tacın tarixi və simvolik dəyərini nəzərə alaraq, İranda köhnə foto arxivlərindən istifadə edilərək onun maketi hazırlanmışdır. Bu işdə ölçü və texniki detalların ən incə dəqiqliklə tətbiqi Dr. Hadi əl-Ənsarinin səyləri ilə həyata keçirilmişdir.
İmam Əlinin hərəmi-nin qızıl tacı və günbəzin yenidən təqdimatı
Bu tac İranın Tehran şəhərində yerləşən Kövsər Fondu nəzdində, qədim əsərlərin bərpası üzrə ixtisaslaşmış mühəndis və ekspertlərin nəzarəti altında mis ərintisindən hazırlanmışdır. Daha sonra İmam Əlinin hərəmi-nin emalatxanasında təxminən 1,5 kiloqram saf qızıl ilə qızıl suya çəkilmişdir.
Qeyd olunur ki, tacın üzərində yerləşən “baş gülü” (zirvə elementi) ilə birlikdə ümumi hündürlüyü 473,5 santimetr təşkil edir.
Tacın hərəmdə qarşılanması
1438 hicri ilinin 7 rabiül-əvvəlində (7 dekabr 2016 miladi), müqəddəs İmam Əlinin hərəmi-yə gətirilən “qızıl tac karvanı” möhtəşəm mərasimlə qarşılanmışdır. Bu mərasimdə din xadimləri, tayfa başçıları, hərəmin xidmətçiləri və çoxsaylı zəvvarlar iştirak etmişdir. Tac daha sonra öz yerinə — İmam Əli (ələyhis-salam)-ın günbəzinin üzərinə yerləşdirilmişdir.
Günbəzin yeni qızıl örtüyünün təqdimatı
1438 hicri ilinin 17 rabiül-əvvəlində (17 dekabr 2016 miladi), mühüm bir tarixi hadisə olaraq İmam Əlinin hərəmi-nin yenidən qızıl örtüklə bəzədilmiş günbəzi ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur. Bu tarix həm də İslam peyğəmbəri Məhəmməd Peyğəmbər (s) doğum gününə təsadüf edirdi.
Təntənəli açılış mərasimi
Günbəzin təqdimat mərasimi geniş iştirakla keçirilmişdir. Mərasimdə:
- dini alimlər və ictimai xadimlər
- dövlət və mədəniyyət nümayəndələri
- Şeyx Məhəmməd İshaq Fəyyaz
- Seyid Əlaəddin Musəvi
- Seyid Nizar Həbl əl-Mətin
- və minlərlə zəvvar iştirak etmişdir.
Mərasim zamanı günbəzin üzərini örtən ağ parça qaldırıldıqda, yeni qızıl libasa bürünmüş günbəz ziyarətçilərin qarşısında parlayaraq böyük heyranlıq yaratmışdır.
1438-ci hicri ilində (Günbəzin yenidən qızıllanması) tarix şeirləri
İmam Əlinin hərəmi-nin 1438 hicri ilində həyata keçirilən yenidən qızıllanması münasibətilə bir sıra yaradıcı və yenilikçi şairlər tarix şeirləri yazmışlar. Onların sırasında Nəcəf şairi ustad Məhəmməd Əli əz-Zəhhiri xüsusi yer tutur:
Məhəmməd Əli əz-Zəhirinin şeiri
صَدحَ الحقُّ بصوتِ الشرفِ *** وزهى اللؤلؤ بينَ الصَدَفِ
فهنا شلالُ نورٍ دافقٌ *** وهنا المجدُ بأعلى الزُلَفِ
وهُنا تاجُ الهدى مؤتلقاً *** وبألطافِ المعالي يحتفي
وقبةُ قطبُ رحى الكون الذي *** بعلي المرتضى سرٌّ خفي
هي شمسُ الله في أرض الغري *** بشعاعٍ دائمٍ لن يختفي
جدَّدوا القبةَ تبراً صافياً *** وهيَ للأرواح أسمى هدَفِ
وبتاريخٍ: (أجدهُ قد زَهتْ *** قبةُ الكرارِ فوقَ النجفِ)
Haqq şərəf səsi ilə səsləndi, mirvari sədəf içində parladı.
Burada axan nur seli vardır, burada isə şan-şöhrət ən uca mərtəbədədir.
Burada hidayət tacı parlayır və ucalığın lütfləri ilə bəzənir.
Bu günbəz kainatın mərkəzidir və onda İmam Əli (ələyhis-salam)-ın gizli sirri vardır.
O, Ğəri torpağında Allahın günəşidir ki, nuru heç vaxt sönməz.
Günbəzi yenidən saf qızıl ilə bəzədilər; o, ruhların ən uca məqsədidir.
Və tarix belə yazıldı: Nəcəfdə “Kərrarın günbəzi” yenidən parladı.
İbrahim əl-Kəəbinin şeiri
İbrahim əl-Kaabi tərəfindən yazılan tarix şeiri:
مضى عهد المحبّةِ والتصابي *** وهذا الشيب يمحو من شبابي
وهذا التبرُ ينطق كلَّ يومٍ *** بتفضيلِ الوصيِّ على الرقابِ
أقولُ مبيِّناً لمؤرخيهِ *** بأنَّ التبرَ قولُ أبي تُراب
Məhəbbət və gənclik dövrü keçdi, indi ağaran saçlar gəncliyimi silir.
Bu qızıl hər gün danışaraq vəsinin (Əli ibn Əbu Talibin) üstünlüyünü təsdiqləyir.
Mən tarix yazanlara bunu bəyan edirəm ki, bu qızıl Əbu Turabın sözüdür.
Əli əs-Səffarın şeiri
Əli əs-Səffar (Kərbəla şairi) belə yazmışdır:
يا قُبَّةً فيكِ رَوحُ الرُّوحِ يَنسَكِبُ *** حَيثُ الوجودُ على وَهْمِ الفَنا يَثِبُ
قدْ جَدَّدَ العَزمُ والإخلاصُ عَسجَدَها *** فَطأْطأَتْ عِندها الأعيانُ والرُّتَبُ
للدَّهرِ أرِّخْ عليٌّ يا أبا حسنٍ *** بمولدِ المصطفى قَدْ جُدِّدَ الذّهبُ
Ey günbəz, səndə ruhun ruhu axır, varlıq isə fanilik xəyali üzərində dayanır.
Əzm və ixlas onu yenidən qızıl kimi bəzədi, buna görə böyüklər və məqam sahibləri baş əydi.
Tarix belə yazıldı: “Ey Əli, ey Əbu Həsən — Mustafa (Peyğəmbər) doğulduğu gündə qızıl yenidən bərpa olundu.”
İstinadlar
[1] Tərix ən-Nəcəf əl-Əşrəf, c.1, s.404.
[2] əl-Yətimətül-Ğurəviyyə vət-Tuhfətün-Nəcəfiyyə, s.407.
[3] Divan əl-Haəri.
[4] Dəlil əl-Atəbə əl-Ələviyyə əl-Müqəddəsə, s.133.
[5] Madi ən-Nəcəf va Hədiruha, c.1, s.66.
[6] Eyni mənbə.
[7] Bax: Tarikul-Nur – Qissat əl-Həcc Muhəmməd Rəşad Mərzə maa əl-Atəbət əl-Müqəddəsə, s.21.
[8] Zikrayat əl-Əhbə, s.104.
[9] Dəlil əl-Atəbə əl-Ələviyyə əl-Müqəddəsə, s.134.
Mənbələr
- Tərix ən-Nəcəf əl-Əşrəf: Məhəmməd Hüseyn Hərzəddin. Nəqareş mətbəəsi, Qum-Müqəddəs, 1427 h.q.
- əl-Yətimətül-Ğurəviyyə vət-Tuhfətün-Nəcəfiyyə: Hüseyn əl-Biraqi. Şəriət mətbəəsi, Qum-Müqəddəs, 1428 h.q.
- Divan əl-Haəri: Seyyid Nəsrullah əl-Haəri əl-Musəvi. əl-Ğəri mətbəəsi, Nəcəf, 1954.
- Dəlil əl-Atəbə əl-Ələviyyə əl-Müqəddəsə: Fikri və Mədəni İşlər Bölməsi / Ələviyyə Müqəddəs Hərəmi. Dar əl-Rafideyn, Beyrut, 2011.
- Madi ən-Nəcəf va Hədiruha: Cəfər Məhbubə. əl-Ədəb mətbəəsi, Nəcəf əl-Əşrəf, 2-ci nəşr, 1958 m.
- Tarikul-Nur – Qissat əl-Həcc Muhəmməd Rəşad Mərzə maa əl-Atəbət əl-Müqəddəsə: Əbdülhəlim Hatəm Mərzə, Dar əl-Nur.
- Zikrayat əl-Əhbə: Əbdülğaffar əl-Ənsari. Dar əl-Kəfil mətbəəsi, Kərbəla-Müqəddəsə, 1436 h.q.
Bottom of Form
