İmam Rza (əleyhis-salam) imamlığı dövründə elmi münazirələr keçirməklə Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) vilayətini və şiə məzhəbinin əsas prinsiplərini müdafiə edirdi. Bu səylər şiələrin etiqadi sərhədlərinin daha aydın şəkildə müəyyənləşməsinə və şiə ardıcıllarının daha böyük birlik əldə etməsinə səbəb oldu.
Əli ibn Musa ər-Rza (əleyhis-salam) — şiələrin səkkizinci imamı və Allah Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) nəslindən olan böyük şəxsiyyət — 35 yaşında imamət məqamına çatdı. Onun həyatı Abbasilər xilafəti dövrünə təsadüf edirdi. O həzrət Abbasi xəlifəsi Məmun tərəfindən məcburi şəkildə vəliəhd təyin edildiyi dövrdə mövcud imkanlardan istifadə edərək Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) fəzilətlərini tanıtdırdı və onun Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) haqq canişini və vəsisi olduğunu sübuta yetirdi. Rəvayətlərə və elmi münazirələrə istinad etməklə Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) elmi və mənəvi üstünlüyünü aşkara çıxardı.
Nəhayət, 203-cü hicri-qəməri ilinin Səfər ayının sonuncu günü Abbasi xəlifəsi Məmun İmam Rzanı (əleyhis-salam) 55 yaşında Tus şəhərində şəhid etdi.
Möminlərin ağası Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) İmam Rzanın (əleyhis-salam) şəhadətini əvvəlcədən xəbər verməsi
Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) məşhur bir rəvayətdə İmam Rzanın (əleyhis-salam) Xorasan torpağında zalımların əli ilə şəhid ediləcəyini əvvəlcədən xəbər vermişdir.
Möminlərin ağası buyurmuşdur:
Tezliklə mənim övladlarımdan biri Xorasan torpağında zülm və haqsızlıq üzündən zəhərlənərək öldürüləcək. Onun adı mənim adım, atasının adı isə Musa ibn İmranın adı olacaq. Bilin ki, hər kəs onu qəriblikdə ziyarət edərsə, Allah onun keçmiş və gələcək günahlarını bağışlayar. [1]
Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) adının Quranla sübuta yetirilməsi
Yunis ibn Əbdürrəhman İmam Rza (əleyhis-salam) ilə söhbəti zamanı Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) məqamı və adının Quranda qeyd olunmasına dair dəlillərdən birini açıqlayır.
Hədis ravilərindən, «Əshabi-icma»dan və imamların xüsusi şagirdlərindən olan Yunis ibn Əbdürrəhman deyir:
İmam Rzaya (əleyhis-salam) ərz etdim ki, bəzi şəxslər soruşublar: “Əmirəl-möminin Əlinin (əleyhis-salam) adı Allahın Kitabının harasında qeyd olunub?”
Mən onlara cavab verdim ki, bu məsələyə aid ayələrdən biri belədir:
“Biz onlar üçün yüksək və gözəl şöhrət, uca mədh və xeyirli ad bəxş etdik.” (Məryəm, 50)
Həzrət mənim sözümü təsdiqləyərək buyurdu:
«Düz dedin, həqiqət də budur.» [2]
Vilayəti qəbul etməyənlərin aqibəti
İmam Rza (əleyhis-salam) Məmunun Qurani-Kərimdəki bir ayə barədə verdiyi suala cavabında həmin ayəni Əli ibn Əbu Talibin (əleyhis-salam) vilayətini qəbul edə bilməmələri ilə əlaqələndirmişdir.
İmam Rzanın (əleyhis-salam) səhabələrindən olan Əbu-Səlt Hərəvi deyir:
Bir gün Məmun Kəhf surəsinin 101-ci ayəsi haqqında İmam Rzadan (əleyhis-salam) soruşdu. Ayədə buyurulur:
Onların gözləri Mənim zikrimdən bir pərdə içində idi və onlar eşitməyə də qadir deyildilər.
İmam Rza (əleyhis-salam) cavabında buyurdu:
Gözlərin üzərindəki pərdə Allahı qəlbən xatırlamağa mane olmur. Çünki Allahın zikri gözlə görülən bir şey deyil. Əslində, Allah bu ayədə Əli ibn Əbu Talibin (əleyhis-salam) vilayətini qəbul etməyənləri kor insanlara bənzətmişdir. Çünki Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) sözü onlar üçün ağır və çətin idi və onlar onu eşitmək və qəbul etmək iqtidarında deyildilər. [3]
Vilayət qalası
İmam Rza (əleyhis-salam) möminlərin ağası Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) vilayətinin uca və xüsusi məqamını öz əziz ata-babalarından nəql etdiyi bir rəvayətdə bəyan edir. Bu vilayət Uca Allahın kəlamına əsasən, Cəhənnəm atəşindən qurtuluşun yeganə yoludur.
Məsumlardan (əleyhimus-salam) ibarət mötəbər bir silsilə ilə — İmam Rzadan (əleyhis-salam) Allah Rəsuluna (səlləllahu əleyhi və alih), hətta müqərrəb mələklərdən və yaradılış vasitələri olan Lövh və Qələmdən nəql edilən rəvayətdə Allah-taala buyurur:
Əli ibn Əbu Talibin (əleyhis-salam) vilayəti və dostluğu Mənim möhkəm qalamdır. Kim ona daxil olarsa, Mənim Cəhənnəm atəşimdən amanda olar. [4]
İlahi xəlifə
İmam Rza (əleyhis-salam) rəvayətlərindən birində Qurani-Kərim ayələrinə istinad edərək və öz möhtərəm ata-babalarından, onların da Allah Rəsulundan (səlləllahu əleyhi və alih) nəql etdikləri rəvayət əsasında ilahi xilafət məqamının əhəmiyyətini və Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) yüksək məqamını açıqlayır və onu dördüncü ilahi xəlifə kimi təqdim edir.
İmam Rza (əleyhis-salam) öz möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) nəql edirlər ki, o həzrət buyurmuşdur:
«Bir gün Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alih) birlikdə Mədinənin küçələrindən birində gedirdik. Bu zaman qəfildən ucaboylu, enlikürək və gur saqqallı bir kişi qarşımıza çıxdı. O, Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alih) salam verdi. Hal-əhval tutduqdan sonra mənə tərəf dönüb dedi: “Ey dördüncü xəlifə, sənə salam olsun, Allahın rəhməti və bərəkəti üzərinə olsun!” Sonra Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alih) tərəf dönüb soruşdu: “Ey Allahın Rəsulu, bu söz doğrudurmu?” Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu: “Bəli, belədir.”
Həmin kişi yanımızdan keçib getdikdən sonra ərz etdim:
“Ya Rəsuləllah! Bu qocanın dediyi sözün və sizin onu təsdiq etməyinizin mənası nə idi?”
Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu:
“Həmd Allaha məxsusdur! Sən Allahın Quranda buyurduğu bu sifətə layiq görülmüsən: «Mən yer üzündə bir xəlifə yaradacağam.» (Bəqərə, 30)
Allahın yer üzündə yaratdığı ilk xəlifə Həzrət Adəm idi. Sonra Allah Davud haqqında buyurur: «Ey Davud! Biz səni yer üzündə xəlifə etdik. Buna görə də insanlar arasında haqq ilə hökm et.» (Sad, 26)
Deməli, Davud ikinci xəlifədir. Həmçinin Allah Musanın (əleyhis-salam) Haruna belə dediyini nəql edir: «Qövmüm arasında mənim xəlifəm ol və islah et.» (Əraf, 142)
Beləliklə, Harun Musanın özündən sonra xəlifə təyin etdiyi üçün üçüncü xəlifədir.»
Sonra Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) başqa bir ayəyə işarə edərək buyurdu:
«Böyük həcc günü Allah və Onun Rəsulu tərəfindən insanlara elan edilmişdir ki, Allah və Onun Rəsulu müşriklərdən uzaqdır.» (Tövbə, 3)
Daha sonra Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu:
«Sən Allah və Peyğəmbər tərəfindən göndərilən təbliğçi, mənim vəsim, vəzirim, borclarımı ödəyən və əmanətlərimi qaytaran şəxssən. Sənin mənə olan məqamın Harunun Musaya olan məqamı kimidir. Lakin fərq budur ki, məndən sonra peyğəmbər olmayacaq. Buna görə də sən həmin qocanın salam verdiyi dördüncü xəlifəsən. Bilirsənmi, o qoca kim idi?»
Ərz etdim: «Xeyr.»
Həzrət buyurdu:
«O, sənin qardaşın Xızır (əleyhis-salam) idi.» [5]
Ümmətin Siddiqi və Faruqu
İmam Rza (əleyhis-salam) rəvayət etmişdir ki, Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) təlimlərində Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) seçilən və misilsiz bir məqama sahibdir. O həzrət Allah tərəfindən seçilmiş şəxs, Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) canişini, ümmətin hidayət və nicatının əsas sütunlarından biri kimi təqdim edilmişdir.
İmam Rza (əleyhis-salam) möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) rəvayət etmişlər ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur:
«Hər ümmətin bir Siddiqi və Faruqu vardır. Bu ümmətin Siddiqi və Faruqu Əli ibn Əbu Talibdir (əleyhis-salam). O, bu ümmətin nicat gəmisi və tövbə qapısıdır. O, bu ümmətdə Yuşa, Şəmun və Zülqərneyn kimidir.
Ey insanlar! Əli Allahın seçilmişi və məndən sonra mənim canişinimdir. O, Əmirəl-möminin və mənim vəsilərimin ən üstünüdür. Kim onunla düşmənçilik edərsə, mənimlə düşmənçilik etmişdir; kim ona zülm edərsə, şübhəsiz ki, mənə zülm etmişdir; kim ona qalib gələrsə, mənə qalib gəlmişdir. Kim ona yaxşılıq edərsə, mənə yaxşılıq etmişdir; kim ona zülm və cəfa edərsə, mənə zülm və cəfa etmişdir. Kim onunla düşmənçilik edərsə, mənimlə düşmənçilik etmişdir; kim onu sevərsə, məni sevmişdir. Çünki o, mənim qardaşım və yardımçımdır. O, mənim torpağımdan yaradılmışdır və mənimlə o, vahid bir nuruq.» [6]
Nicat gəmisi
İmam Rza (əleyhis-salam) Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) vilayəti ilə imamlara tabe olmaq arasındakı ayrılmaz əlaqəyə diqqət çəkir və bunu haqq əhlinə qoşulmağın yeganə yolu kimi göstərir.
İmam Rza (əleyhis-salam) möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) rəvayət etmişlər ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur:
«Kim nicat gəmisinə minmək, onun möhkəm dəstəyindən yapışmaq və Allahın möhkəm ipindən bərk-bərk tutmaq istəyirsə, məndən sonra Əlini sevməli və onun düşməni ilə düşmənçilik etməlidir. Həmçinin onun nəslindən olan hidayət imamlarına iqtida etməlidir. Çünki onlar məndən sonra Allahın bəndələr üzərindəki canişinləri, vəsiləri və höccətləridirlər. Onlar mənim ümmətimin ağaları və peyğəmbərlərin Cənnətə doğru öncülləridir. Bilin ki, onların ardıcılları mənim dəstəm və Uca Allahın dəstəsidir, onların düşmənləri isə Şeytanın dəstəsidir.» [7]
İmam Rzanın (əleyhis-salam) nəzərində Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) ilahi bağlılığın təcəssümü və ümmətin hidayət oxudur.
İbn Yezid rəvayət edir:
«Əba Həsən ər-Rzadan (əleyhis-salam) “Hamılıqla Allahın möhkəm ipindən yapışın” (Ali-İmran, 103) ayəsi haqqında soruşdum. Həzrət buyurdu: “Allahın möhkəm ipi Əli ibn Əbu Talibdir (əleyhis-salam).”» [8]
Əli adının Meracın qəlbində təcəllisi
İmam Rza (əleyhis-salam) Merac hadisəsi ilə bağlı rəvayəti nəql etməklə Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) ilə Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) arasındakı əlaqənin sadəcə insani münasibət olmadığını, əslində, bunun ilahi və əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir məsələ olduğunu bəyan edir.
İmam Rza (əleyhis-salam) möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) rəvayət etmişlər ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur:
«Məni Meraca apardıqları gecə Cəbrail məni öz sağ qanadının üzərinə mindirib göylərə apardı. Yolun ortasında məndən soruşuldu: “Yer əhli üçün özündən sonra kimi canişin qoymusan?”
Dedim: “Yer əhlinin ən yaxşısı olan Əli ibn Əbu Talibi (əleyhis-salam); o, mənim qardaşım, dostum, kürəkənim və əmim oğludur.”
Sonra mənə xitab olundu: “Ey Məhəmməd! Sən onu sevirsənmi?”
Cavab verdim: “Bəli, ey aləmlərin Rəbbi!”
Bundan sonra əmr gəldi:
“Onu sev və ümmətinə də onu sevməyi əmr et. Həqiqətən, Mən «Əliyyül-Əla»yam və Öz adımdan onun adını seçərək ona «Əli» adını verdim.”
Sonra Cəbrail nazil olub dedi:
“Allah sənə salam göndərir və sənə buyurur: Oxu!”
Dedim: “Nə oxuyum?”
Dedi:
“Biz onlara Öz mərhəmətimizdən bəxş etdik və onlar üçün uca və gözəl şöhrət, «Əli» adını qərar verdik.” (Məryəm, 50) [9]
Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) vilayəti ilə iman əhdi
İmam Rza (əleyhis-salam) bir rəvayətdə vurğulayır ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) iman və küfr arasındakı sərhədləri Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) və hidayət Əhli-beyti ilə əlaqə əsasında açıqlamışdır.
İmam Baqir və İmam Sadiqin (əleyhiməs-salam) səhabələrindən olan Hüseyn ibn Xalid rəvayət edir ki, İmam Rza (əleyhis-salam) möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) nəql etmişlər ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur:
«Kim mənim dinimdən möhkəm yapışmaq və məndən sonra nicat gəmisinə minmək istəyirsə, Əli ibn Əbu Talibə (əleyhis-salam) tabe olmalı, onun düşmənləri ilə düşmənçilik etməli və dostları ilə dost olmalıdır. Həqiqətən, o, mənim həyatımda və məndən sonra vəsim və canişinimdir. O, məndən sonra hər bir müsəlmanın imamı və hər bir möminin rəhbəri olacaq. Onun sözü mənim sözüm, əmri mənim əmrim, qadağası mənim qadağamdır. Ona tabe olan mənə tabe olmuşdur, onun yardımçısı mənim yardımçım olmuşdur. Kim ona yardım etməyi tərk edərsə, həqiqətən, mənə yardım etməyi tərk etmişdir.»
Sonra buyurdu:
«Kim məndən sonra Əlidən (əleyhis-salam) ayrılarsa, Qiyamət günü mən onu görməyəcəyəm və o da məni görməyəcək. Kim Əliyə müxalifət edərsə, Allah Cənnəti ona haram edər və yerini Cəhənnəm atəşi qərar verər. Kim Əliyə yardım etməkdən əl çəkərsə, Allah hesab günü ona yardım etməz. Lakin kim Əliyə yardım edərsə, Rəbbi ilə görüşəcəyi gün Allah ona yardım edər və suallar zamanı Allahın höccətini onun qulağına təlqin edər.»
Daha sonra buyurdu:
«Həsən və Hüseyn (əleyhiməs-salam) atalarından sonra ümmətin iki imamı və Cənnət əhlinin gənclərinin iki ağasıdır. Onların anaları dünya qadınlarının xanımı, ataları isə vəsilərin ağasıdır. Hüseynin (əleyhis-salam) övladlarından doqquz imam olacaqdır və onların doqquzuncusu mənim övladlarımın Qaimidir. Onlara itaət mənə itaətdir, onlara qarşı çıxmaq isə mənə qarşı çıxmaqdır.
Mən onların fəzilətini inkar edən və məndən sonra onların haqqını aradan qaldıran şəxslərdən Allaha şikayət edirəm. Allah mənim Əhli-beytimi və ümmətin imamlarını sevmək və onlara yardım etmək, eləcə də onların haqqını inkar edənlərdən intiqam almaq üçün kifayətdir: “Zülm edənlər tezliklə hansı dönüş yerinə qayıdacaqlarını biləcəklər.”» (Şüəra, 227) [10]
Möminlərin ağasının vilayəti ilə Siratdan keçmək
İmam Rza (əleyhis-salam) bir rəvayətdə bildirir ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) Qiyamət günündəki məzlumluğunu və uca məqamını təsvir etmişdir. Belə bir məqamda Siratdan uğurla keçmək və Cənnətə daxil olmaq yalnız Mövla Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) vilayəti vasitəsilə mümkün olacaqdır.
İmam Kazim və İmam Rzanın (əleyhiməs-salam) səhabələrindən olan İbrahim ibn Əbu Mahmud rəvayət edir ki, İmam Rza (əleyhis-salam) möhtərəm ata-babalarından, onlar da Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) nəql etmişlər ki, Allah Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur:
«Ey Əli! Sən məndən sonra məzlum olacaqsan. Sənə zülm edənə vay olsun, sənə tabe olub heç kəsi səndən üstün tutmayan kəsə isə xoş olsun!
Ey Əli! Məndən sonra başqaları səninlə döyüşəcək. Səninlə döyüşənə vay olsun, səninlə birlikdə döyüşənə isə xoş olsun!
Ey Əli! Məndən sonra mənim sözlərimlə danışan və mənim dilimlə kəlam söyləyən sənsən. Sənin sözlərini rədd edənə vay olsun, sözlərini qəbul edənə isə xoş olsun!
Ey Əli! Sən məndən sonra bu ümmətin ağası, imamı və xəlifəsisən. Səndən ayrılan Qiyamət günü məndən ayrılmış olacaq, səninlə birlikdə olan isə Qiyamət günü mənimlə birlikdə olacaqdır.
Ey Əli! Sən mənə ilk iman gətirən və məni ilk təsdiq edən, mənim yolumda mənə ilk yardım edən və düşmənlərimlə ilk cihad aparan, insanlar qəflət və cəhalət içində ikən mənimlə ilk namaz qılan şəxssən.
Ey Əli! Sən Qiyamət günü mənimlə birlikdə torpaqdan başını ilk qaldıran və mənimlə birlikdə Siratdan ilk keçən şəxs olacaqsan. Rəbbim Öz izzətinə and içmişdir ki, heç kəs Siratdan keçə bilməyəcək, yalnız sənin vilayətin və sənin nəslindən olan imamların vilayəti ilə Cəhənnəm atəşindən qurtuluş bəratını əlində daşıyan şəxs istisnadır.
Ey Əli! Kövsər hovuzuna ilk daxil olan sən olacaqsan. Dostlarını ondan sirab edəcək, düşmənlərini isə oradan uzaqlaşdıracaqsan. Mən Məqamül-Məhmudda olduğum zaman sən mənimlə birlikdə olacaqsan. Bizim dostlarımız üçün şəfaət edəcək və sənin şəfaətin qəbul olunacaqdır.
Ey Əli! Cənnətə bayraqla daxil olan ilk şəxs sən olacaqsan. Bu, Həmd bayrağıdır və onun yetmiş hissəsi vardır. Hər bir hissəsi ay və günəşdən daha genişdir. Sən Cənnətdə Tuba ağacının sahibisən; onun kökü sənin evində, budaqları və yarpaqları isə sənin şiələrinin və səni sevənlərin evlərindədir.» [11]
Mənbələr
[1] Uyun əxbar ər-Rza (əleyhis-salam), 2-ci cild, səh. 358.
[2] Təvilül-ayatil-zahirə fi fəzailil-itrətit-tahirə, 1-ci cild, səh. 297.
[3] Uyun əxbar ər-Rza (əleyhis-salam), 1-ci cild, səh. 134.
[4] Məanil-əxbar, 1-ci cild, səh. 371.
[5] Uyun əxbar ər-Rza (əleyhis-salam), 2-ci cild, səh. 9.
[6] Uyun əxbar ər-Rza (əleyhis-salam), 2-ci cild, səh. 13.
[7] Əmaliyi-Səduq, 1-ci cild, səh. 18.
[8] Təfsiri-Əyaşi, 1-ci cild, səh. 194.
[9] Şəvahidüt-Tənzil, 1-ci cild, səh. 463.
[10] Kəmalüd-din və təmamün-nemə, 1-ci cild, səh. 260.
[11] Uyun əxbar ər-Rza (əleyhis-salam), 1-ci cild, səh. 303.
