Məhəmməd ibn Hənəfiyyə, Əmirəlmöminin Əlinin (ələyhis-salam) oğlu idi və o Həzrətin tərbiyəsi altında böyüyüb boya-başa çatmışdır. Tarixi mənbələr onun Cəməl və Siffeyn döyüşlərində fəal iştirak etdiyini göstərir. Bu iştirak onun öz İmamına bağlılığının və dərin sədaqətinin göstəricisi idi.
Məhəmməd, Əmirəlmöminini (ələyhis-salam) öz İmamı və rəhbəri kimi qəbul etmişdi. O, Həzrətin vilayət və imamət məqamını müdafiə etmək yolunda heç bir səyini əsirgəmir, bu müqəddəs məqamın qorunması naminə əlindən gələni edirdi.
Nəsəbi və doğumu
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə, Əmirəlmöminin Əlinin (ələyhis-salam) və Xövlə Hənəfiyyənin (Cəfər ibn Qeysin qızı) oğludur və tabiinlərin birinci təbəqəsinə mənsubdur. Bəzən ona “Məhəmməd ibn Əli” adı ilə də müraciət edilir. Həmçinin “Məhəmməd əl-Əkbər” adı ilə də tanınmışdır.
Onun uşaqlıq dövrü Ömərin xilafəti illərinə təsadüf etmişdir. Yeniyetməlik və gənclik çağları isə Osmanın xilafəti dövründə olmuşdur.
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə Cəməl, Siffeyn və Nəhrəvan döyüşlərində iştirak etmişdir. Təxminən 21 yaşında olduğu Cəməl döyüşündə atası Əmirəlmömininin (ələyhis-salam) bayraqdarı olmuş və döyüş meydanında vuruşmuşdur. [1]
Atasına Cəməl döyüşündə yoldaşlıq etməsi
Cəməl döyüşü Məhəmməd ibn Hənəfiyyə üçün döyüş və mübarizə meydanında təcrübə qazanmaq baxımından ilk mühüm sınaq idi. Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) bu döyüşdə ağır və məsuliyyətli olan bayraqdarlıq vəzifəsini ona həvalə etdi. Bayrağı ona verərkən belə buyurdu:
«Əgər dağlar yerindən qopsa belə, sən möhkəm dayan. Dişlərini bir-birinə sıx, başını Allaha tapşır, ayaqlarını mıx kimi yerə bərkidərək sabit saxla. Meydanın ən uzaq nöqtələrinə nəzər sal, qorxulu səhnələri isə görməzlikdən gəl. Çünki qələbə Uca Allahın vədidir.» [2]
Bu tapşırıq və dəyərli tövsiyələr Əmirəlmömininin (ələyhis-salam) Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin şücaətinə, dözümlülüyünə və sədaqətinə olan etimadını göstərir.
Atasının döyüş meydanındakı sağ əli
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) bəzən məhəbbət dolu nəsihətlərlə, bəzən də ciddi xəbərdarlıq və rəhbərliklə oğluna doğru yolu göstərir, çətinliklər və problemlərlə qarşılaşdıqda ona səbir, dözüm və mətinlik öyrədirdi.
Şair, ədib və “Nəhcül-bəlağə”nin məşhur şərhçisi İbn Əbil-Hədid bu hadisə barədə belə nəql edir:
“Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) Cəməl döyüşündə bayrağı oğlu Məhəmməd ibn Hənəfiyyəyə verdi və buyurdu: «Bunu götür!»
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə bir qədər tərəddüd edib dedi:
Ey Əmirəlmöminin! Məgər görmürsünüzmü ki, düşmənin oxları yağış damcıları kimi göydən yağır?
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) onun sinəsinə vurub buyurdu:
Sən bu damar anandan çatıb.
Sonra bayrağı öz mübarək əli ilə götürdü, qaldırdı və rəcəz oxuyaraq buyurdu:
Atanın vurduğu kimi nizə ilə zərbə endir ki, tərifə layiq olasan. Çünki düzgün qılınclar və möhkəm nizələrlə alovlanmayan döyüşdə xeyir yoxdur.
Daha sonra özü irəli atıldı, qoşun da onun ardınca hərəkət etdi və Bəsrə ordusunu məğlub etdi.
Bir gün Məhəmməd ibn Hənəfiyyədən soruşdular:
— Nə üçün atan səni döyüşlərdə təhlükəyə atır, amma Həsən və Hüseyni (ələyhiməs-salam) belə etmirdi?
O cavab verdi:
Onlar atamın gözləridir, mən isə onun sağ əliyəm. İnsan öz gözlərini əli ilə qoruyar.
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) Məhəmməd ibn Hənəfiyyəni döyüş meydanlarına göndərir, lakin imam Həsən və imam Hüseynin (ələyhiməs-salam) ön cəbhəyə getməsinə maneə olurdu. Mövla Əli (ələyhis-salam) Siffeyn döyüşündə imam Həsən və imam Hüseynin (ələyhiməs-salam) haqqında buyurmuşdur:
Mənim tərəfimdən bu iki gənci qoruyun. Qorxuram ki, onlar öldürülsələr, Allah Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) nəsli kəsilər. [3]
Bu rəvayətlər Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin şücaətini və Əmirəlmömininin (ələyhis-salam) ona olan etimadını göstərdiyi kimi, imam Həsən və imam Hüseynin (ələyhiməssalam) Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) nəslinin davamçıları kimi xüsusi məqam və əhəmiyyətə malik olduqlarını da göstərir. [3]
Atanın Cəməl döyüşündə verdiyi əməli dərslər
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə Cəməl döyüşündə atasından Qurani-Kərimin «Kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə mərhəmətlidirlər» (Fəth, 29) ayəsinin əməli təcəssümünü öyrənirdi. Bu yolda atası bəzən onu düşmənin içinə göndərir, bəzən məzəmmət edir, bəzən də ona təsəlli verirdi. Bütün bunlarda məqsəd yalnız oğlunun tərbiyəsi və yetişdirilməsi idi.
Tarix ravilərindən olan Münzir Səvri nəql edir:
Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin Cəməl döyüşünün hadisələrini belə danışdığını eşitdim:
İki qoşun üz-üzə düzüləndə Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) bayrağı mənə verdi. Lakin qoşunlar bir-birinə yaxınlaşdıqca mənim bir qədər geri çəkildiyimi və qorxuya düşdüyümü gördükdə, bayrağı əlimdən aldı və özü onunla döyüş meydanının mərkəzinə hücum edərək vuruşmağa başladı.
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə sözünə davam edərək deyir:
Həmin gün Bəsrə əhlindən olan bir nəfərə hücum etdim. Ona tam qalib gəlib yerə yıxdığım zaman o qışqıraraq dedi: “Mən Əbu Talibin dini üzərindəyəm.”» [4]
Atasına Siffeyn döyüşündə yoldaşlıq etməsi
Siffeyn döyüşündə Mövla Əli (ələyhis-salam) həm sərt hərbi strategiyalarla, həm də məhəbbət və qayğı dolu davranışlarla oğlunu döyüş meydanında yetişdirirdi. Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin bu döyüşdəki mühüm vəzifələrindən biri Əmirəlmömininin (ələyhis-salam) ordusunun bayrağını daşımaq idi. Bayraq ordunun birlik və qüdrət rəmzi olduğundan, onun Məhəmməd ibn Hənəfiyyəyə həvalə edilməsi Həzrətin ona olan böyük etimadını göstərirdi.
Abdullah ibn Abbas nəql edir:
Siffeyn döyüşünün günlərindən birində Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) Məhəmməd ibn Hənəfiyyəni çağırıb buyurdu:
Düşmən ordusunun sağ cinahına hücum et!
Məhəmməd öz tərəfdarları ilə hücuma keçdi, Müaviyənin ordusunun sağ cinahını darmadağın etdi və yaralı halda geri qayıtdı.»
Məhəmməd Həzrətə dedi:
Susamışam!
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) ona bir qədər su verdi və bir miqdar suyu da onun zirehi ilə bədəni arasına tökdü. İbn Abbas deyir:
«Mən görürdüm ki, laxtalanmış qan onun zirehinin halqaları arasından axıb çıxırdı.»
Bir qədər sonra Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) yenidən buyurdu:
«İndi isə düşmən ordusunun sol cinahına hücum et!»
Məhəmməd yenə yoldaşları ilə hücuma keçdi, həmin hissəni də məğlub etdi və yaralı halda geri dönərək:
Su! Su! – deyə səsləndi.
Həzrət əvvəlki kimi ona su verdi və sonra buyurdu:
Qalx və düşmən ordusunun mərkəzinə hücum et!
Məhəmməd düşmən ordusunun mərkəzinə hücum edib onları geri oturtdu. Lakin bu dəfə ağır yaralar almış vəziyyətdə və göz yaşları içində atasının yanına qayıtdı.
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) ayağa qalxdı, onun alnından öpdü və buyurdu:
Atan sənə fəda olsun! Allaha and olsun ki, məni sevindirdin. Nə üçün ağlayırsan? Sevincdən ağlayırsan, yoxsa ağrı və əziyyətdən?
Məhəmməd dedi:
Necə ağlamayım? Siz məni üç dəfə ölümün içinə göndərdiniz və Allah məni salamat qaytardı. Hər dəfə qayıdanda mənə möhlət vermədiniz. Halbuki iki qardaşım Həsən və Hüseynə (əleyhiməssalam) belə bir göstəriş vermirsiniz.
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) onun başından öpərək buyurdu:
Əziz oğlum! Sən mənim oğlumsan, amma onlar Allah Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) oğullarıdırlar. Məgər onları qorumağım lazım deyilmi?
Məhəmməd cavab verdi:
Bəli, atacan! Allah məni sizə və onlara fəda etsin! [5]
İmam Əlinin (ə) Məhəmməd ibn Hənəfiyyəyə vəsiyyəti
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) vəsiyyətində əvvəlcə Məhəmməd ibn Hənəfiyyədən soruşdu:
«Qardaşların Həsən və Hüseynə (əleyhiməssalam) etdiyim vəsiyyətləri yadında saxlamısanmı?»
Məhəmməd müsbət cavab verdi. Bundan sonra İmam ona da həmin vəsiyyətlərə əməl etməyi tövsiyə etdi və qardaşlarını ehtiramla uca tutmasını tapşırdı. Həzrət vurğuladı ki, onların Məhəmmədin boynunda böyük haqları vardır.
Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) ona qardaşlarının göstərişlərinə tabe olmağı və onların məsləhəti olmadan heç bir iş görməməyi tövsiyə etdi. [6]
Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin vəfatı
Məhəmməd ibn Hənəfiyyə hicri 81-ci ilin Məhərrəm ayının 1-də, Əbdülməlik ibn Mərvanın xilafəti dövründə, 65 yaşında vəfat etmişdir.
Onun məzarı Mədineyi-Münəvvərədə yerləşən Cənnətül-Bəqi qəbiristanlığındadır.
Beləliklə, Məhəmməd ibn Hənəfiyyə ömrü boyu Əmirəlmömininə (ələyhis-salam), İmam Həsənə (ələyhis-salam) və İmam Hüseynə (ələyhis-salam) sədaqətlə xidmət etmiş, şücaəti, itaəti və Əhli-beytə bağlılığı ilə İslam tarixində seçilən şəxsiyyətlərdən biri olmuşdur.
Mənbələr
[1] Tarix əl-Üməm vəl-Müluk, c. 4, s. 514.
[2] Nəhcül-Bəlağə.
[3] Biharül-Ənvar, c. 42, s. 98.
[4] Ət-Təbəqatül-Kübra, c. 5, s. 68.
[5] Biharül-Ənvar, c. 45, s. 348.
[6] Əl-Kamil fit-Tarix, c. 3, s. 391.
