Bilmək lazımdır ki, “Mənzilət” hədisi və digər rəvayətlərin söylənilmə şəraiti Qədir Xum hadisəsindən fərqli olmuşdur. Bu hədislər adətən daha məhdud və qeyri-rəsmi məclislərdə bəyan edilirdi. Hətta “Yəvmüd-dar” hədisi də nəticə etibarilə yalnız Allah Rəsulunun (s) qırx nəfərə yaxın qohumunun iştirak etdiyi məclisdə söylənilmişdi. Rəvayətlərdən birinə görə, həmin şəxslər həzrət Əbu Talibi (ə) məsxərəyə qoyaraq demişdilər: “Oğluna itaət et, çünki o, səni özünə tabe edib!”[1]
Qədir Xum hədisi isə bunun əksinə olaraq ən azı min nəfərdən çox insanın iştirak etdiyi bir toplantıda bəyan edilmişdi. Orada iştirak edənlərin çoxu yeni müsəlman olmuşdu və Allah Rəsulu (s) belə ümumi bir elan məsələsindən nigaran idi.
İbn Abbasdan nəql olunur: Allah Öz Peyğəmbərinə Əlinin (ə) vilayətini elan etmək üçün ayağa qalxmağı əmr etdikdə, o Həzrət buyurdu: Pərvərdigara! Mənim qövmüm cahiliyyət dövrünə yaxındır! Həccdən dönüş zamanı “Sənə Rəbbindən nazil ediləni çatdır” ayəsi nazil oldu və bundan sonra Allah Rəsulu Qədir Xum hədisini bəyan etdi.”[2]
Süyuti yazır: Əbd ibn Həmid [vəfatı: 249 h.q.], İbn Cərir Təbəri [vəfatı: 310 h.q.], İbn Əbi Hatəm [vəfatı: 327 h.q.] və Əbu əl-Şeyx İsfahani [vəfatı: 369 h.q.] Mücahiddən [vəfatı: 104/105 h.q.] rəvayət etmişlər ki, «Rəbbindən sənə nazil ediləni çatdır» ayəsi nazil olduqda, Allah Rəsulu (s) buyurdu: Pərvərdigara! Mən tək bir insanam, camaat mənə qarşı birləşəcək! Bundan sonra «Əgər bunu etməsən, Onun risalətini çatdırmamış olarsan» ayəsi nazil oldu.
Süyuti həmçinin yazır: İbn Əbi Hatəm [vəfatı: 327 h.q.], İbn Mərdəveyh [vəfatı: 410 h.q.] və İbn Əsakir [vəfatı: 571 h.q.] Əbu Səid Xidridən rəvayət etmişlər ki, «Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil ediləni çatdır» ayəsi Qədir Xum günü və Əli ibn Əbu Talibin (ə) haqqında Peyğəmbərə (s) nazil olmuşdur.”[3]
Bu möhtəşəm hadisə o qədər rəsmi xarakter aldı ki, bəzi şəxsləri, o cümlədən Ömər ibn Xəttabı təbrik etməyə vadar etdi. Bu isə əvvəlki mətn və rəvayətlərdə görünməmiş bir hadisə idi. (Məsələn, qəti şəkildə sünni alimlərdən sayılan Sibt ibn Cövzi bu hadisəni səhih hədis hesab etmişdir.[4]) Şiə rəvayətlərinə əsasən isə həmin məclisdə iştirak edənlərdən Əmirəlmöminin imam Əliyə (ə) vilayət beyəti alınmışdı.[5] Bu məsələ bəzilərinə o qədər ağır gəlmişdi ki, onlar bu ilahi vilayəti qəbul etməkdənsə, ilahi əzabla həlak olmağı üstün tutmuşdular.[6]
Qədir-Xumda baş verən hadisə hökmdarların tətbiq etdiyi ənənəyə bənzəyir. Belə ki, onlar hakimiyyətləri dövründə dəfələrlə müxtəlif məclislərdə və fərqli formalarda öz canişinlərini açıq və ya işarə ilə tanıtsalar da, vəfatlarına yaxın rəsmi və ümumi bir toplantıda bu vəliəhdliyi rəsmən elan edirdilər.
Vilayətin elanına bənzər digər bir nümunə isə şərabın mərhələli şəkildə haram edilməsidir. Şərab bütün səmavi dinlərdə haram olsa və bütün peyğəmbərlər insanları ondan uzaq durmağa çağırsa da, içki içməyə alışmış ərəb cəmiyyətinin tərbiyəsi və ictimai şəraiti tələb edirdi ki, onun qadağan olunması mərhələli şəkildə həyata keçirilsin.
Tarixi şahidlərə əsasən, Əmirəlmöminin imam Əlinin (ə) vilayətinin qəbul edilməsi də o dövrün ərəb cəmiyyəti üçün çətin idi. Çünki onlar siyasi və ictimai idarəçiliyi qəbilə əsaslı düşüncə üzərində anlayırdılar.[7] Buna görə də bu məsələ Qədir Xumdan əvvəl dəfələrlə işarə və açıq ifadələrlə bəyan edilmişdi. Lakin zilhiccə ayının 18-də bu vilayət elə bir rəsmi şəkildə elan olundu ki, artıq heç bir tərəddüdə yer qalmadı.
Kuleyninin rəvayətində də vilayət ayəsinin Qədir Xum hədisindən əvvəl nazil olduğu bildirilsə də, “vəli”nin konkret nümunəsinin Qədir Xumda təqdim edildiyi və “dinin kamilləşməsi” ayəsinin Qədir Xum xütbəsindən sonra nazil olduğu qeyd edilir.
Mənbələr
[1] Təfsir əs-Səaləbi: c.7, s.182; həmçinin Şəvahid ət-Tənzil: c.1, s.543.
[2] Mənaqib İbn Mərdəveyh: s.240.
[3] Əd-Durrul-Mənsur: c.3, s.117.
[4] Təzkirətül-Xəvass: c.1, s.263–265.
[5] Qurb əl-İsnad: s.57.
[6] Təfsir əs-Səaləbi: c.10, s.35.
[7] Musəvi-Nəsəb, Təhəzzüb dər bərabər Bəni-Haşim dər dövrane Pəyəmbər: s.1–11 (hicri 1-ci əsr ətrafı), “Bəni-Haşimə qarşı müxalifət meylləri və İmamətə qarşı siyasi qruplaşmaların göstəriciləri”.
