Doğumu və ailəsi
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani hicri-qəməri 1284-cü ildə İsfahanın Ləncan bölgəsində yerləşən kiçik “Mədisə” kəndində dünyaya gəlmişdir.
O, əslən Behbəhan şəhərinin seyyidlərindən idi. Onun babası Seyid Əbdülhəmid illər əvvəl ehbəhandan İsfahana köçmüşdü. O, Şeyx Məhəmməd Həsən Nəcəfinin şagirdlərindən olmuşdur. Nəcəfdən qayıtdıqdan sonra İsfahan və Ləncan bölgəsində məskunlaşmış, ömrünün sonuna qədər orada dərs demiş və dini-şəri işlərlə məşğul olmuşdur.
Seyid Məhəmməd isə Seyid Əbdülhəmid dini elmləri öyrənmək üçün İraqa getdiyi dövrdə Kərbəlada dünyaya gəlmişdir. O, alimlərdən sayılmasa da, imanlı və təqvalı bir insan idi və vəfat etdikdən sonra Xansar şəhərində dəfn edilmişdir.
Elmi dərəcəsi
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani Mirzə Həbibullah Rəşti və Axund Xorasaninin şagirdlərindən olmuşdur. O, ilk növbədə güclü yaddaşı və şiə fiqhini dərindən bilməsi, ikinci olaraq Məşrutə inqilabı dövründəki siyasi fəaliyyəti, üçüncü olaraq isə geniş ictimai və xeyriyyə işləri (məsələn, Nəcəf şəhərinin su şəbəkəsinin bərpası kimi layihələr) səbəbilə Nəcəf elm hövzəsində böyük hörmət və nüfuz qazanmışdır.
Şeyx Ağa Bozorg Tehrani deyir ki, özü Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahanidən onun doğum tarixini 1284 olaraq eşitmişdir, lakin onun məzarı üzərində 1271 yazılmışdır. Yəni 13 il fərq vardır.
Seyid Musa Şübeyri Zəncani bəzi dəlillərə əsaslanaraq 1271 tarixinin doğru olduğunu hesab edir. O, Mirzə Haşim Amulidən nəql edir ki, Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani Nəcəfdəki Sədr mədrəsəsinə daxil olarkən artıq tanınmış və nüfuzlu bir ruhani idi, tələbələr onu görməmişdən əvvəl belə tanıyırdılar. Buna görə də 1271 tarixinin daha doğru olduğu qənaətinə gəlir.
Seyid Musa Şübeyri Zəncani başqa bir yerdə bildirir:
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin doğum tarixini açıq şəkildə demirdi çünki bir “riyazət sahibi” (mənəvi hal sahibi şəxs) ona bildirmişdi ki, əgər doğum tarixini açıqlasa, həmin il vəfat edəcək. Buna görə də o, ehtiyat (töriyə) məqsədilə doğum tarixini Şeyx Ağa Bozorg Tehraniyə deməyib və gizlətmişdir.
Mərcəiyyətə çatması
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani hicri 1355-ci ildə Şeyx Əbdülkərim Haeri Yəzdinin vəfatından sonra mərcəiyyət məqamına çatdı. Daha sonra Mirzə Hüseyn Naini və Ağa Ziya İraqi kimi Axund Xorasaninin digər böyük tələbələrinin də vəfatından sonra, hicri 1361-ci ildə şiə mərcəiyyəti əsasən onun üzərində cəmləndi.
O, şiə mərcələri arasında ən maarifpərvər və yenilikçi alimlərdən sayılır. On illik mərcəiyyət dövründə Nəcəf elm hövzəsində mühüm dəyişikliklər həyata keçirdi; yeni məktəblərin açılması və elmi jurnalların nəşri kimi yeniliklərə təşəbbüs göstərdi.
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin Rzaxan üslublu respublikaçılığa qarşı mövqeyi
1923-cü ildə (hicri-şəmsi 1302) Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani Mirzə Hüseyn Naini və Şeyx Əbdülkərim Haeri Yəzdi ilə birlikdə Osmanlı İraqından İrana sürgün edildi.
Həmin dövrdə Qacarlar artıq xalq arasında öz ənənəvi dayaqlarını itirmişdi və parlament deputatlarının əksəriyyəti ölkənin konstitusiyalı monarxiyadan respublika sisteminə keçməsini dəstəkləyirdi. Eyni zamanda Rzaxan (o dövrdə Sərdar Sepəh) hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə respublika ideyasını təşviq edirdi.
Lakin respublika planının ən böyük maneələrindən biri dini rəhbərlərin mövqeyi oldu. Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani və digər böyük müctəhidlər bu dəyişikliyi məsləhətli hesab etmədilər. Onlar Türkiyədə olduğu kimi respublika quruluşundan sonra dinin və dini dəyərlərin zəifləyə biləcəyindən ehtiyat edirdilər.
Qum şəhərində keçirilən görüşdə Rzaxan Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani, Mirzə Hüseyn Naini və Şeyx Əbdülkərim Haeri Yəzdi ilə görüşərək məsələni müzakirə etdi. Alimlər bildirdilər ki, respublika sistemi onlar üçün məqbul deyil, lakin Rzaxanın qanun və konstitusiyaya sadiq qalacağı halda onun mövqeyi qəbul edilə bilər.
Məhəmməd Hairi Yəzdinin nəqlinə görə, həmin görüşdə alimlər Rzaxana respublika ideyasından imtina etməsini bildirmiş, lakin onun monarxiya (şahlıq) sistemində qalmasına etiraz etməmişlər.
Bundan sonra Rzaxan rəsmi bəyanat verərək respublika ideyasından imtina etdiyini elan etdi. Eyni zamanda Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani və digər müctəhidlər də bu razılaşmanı təsdiqləyən ortaq bəyanat yayımladılar.
Nəcəfə qayıdış
Nəticədə kral Feysəl I sürgün edilmiş müctəhidlərdən üzr istəməyə məcbur oldu. Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani, Mirzə Hüseyn Naini və Seyid Məhəmməd Əli Şəhrestani səkkiz aylıq ayrılıqdan sonra, 1342-ci hicri (1302-ci miladi) ildə Nəcəf elm hövzəsinə geri döndülər.
Cəsarətli fətvaları
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani ilahi hökmləri bəyan edərkən və özünün doğru hesab etdiyi məsələlərdə çox cəsarətli idi; nəticəsi onun ziyanına olsa belə, heç kimdən çəkinmirdi.
O, xarici müstəmləkəçilərə və onların daxildəki tərəfdarlarına qarşı qətiyyətlə dayanır, fətvaları ilə xalqı onlara qarşı müqavimətə təşviq edirdi. Bu yolda çoxlu əziyyət və çətinliklərə də dözmüşdür. O, Qurandakı “Allah yolunda cihad edərlər və heç bir qınayanın qınamasından qorxmazlar” məzmunlu ayənin bariz nümunəsi sayılırdı.
İngilis səfirini utandıran mərcə
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra İraq hökumətinin nümayəndəsi Nuri əs-Səid vasitəsilə Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin hüzuruna İngiltərə səfirinin görüş istəyi çatdırıldı.
O, əvvəlcə bu görüşü qəbul etmədi, lakin israrlar nəticəsində bir şərt irəli sürdü: görüş yalnız açıq şəkildə və insanların iştirakı ilə olmalı idi.
Müəyyən olunmuş gündə səfir, İraq baş naziri və bir qrup rəsmi şəxslə birlikdə onun evinə gəldi. Toplantıda səfir İngiltərə hökumətinin İkinci Dünya Müharibəsində qələbəyə görə ona 100 min dinar yardım ayırdığını bildirdi və çeki təqdim etdi.
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani çeki qəbul edib müvəqqəti olaraq kənara qoydu. Lakin dərhal sonra bildirdi ki, Avropada müharibədən zərər çəkmiş insanların vəziyyəti ağırdır və bu məbləği yardım kimi geri göndərir. O, eyni məbləğdə öz adından bir çek də əlavə edib İngiltərə səfirinə qaytardı.
Bu davranış səfiri və müşayiət edənləri çaşqın və utanc içində qoydu. Səfir məclisi tərk etdikdən sonra İraq baş naziri Nuri əs-Səid onun bu davranışından heyrətə gəldiyini bildirərək Ayətullahın nüfuzunu etiraf etdi.
Sonradan bəzi iştirakçılar soruşdular ki, əgər bu vəsait dini elmi mərkəzə xərclənsəydi daha yaxşı olmazdımı?
O isə cavab verdi ki, İmamın payı (sahib olduğu dini vəsait) İslamın və məzhəbin təbliğində istifadə olunmalıdır və onun fikrincə, bu hadisə həmin məqsəd üçün ən təsirli imkanlardan biri idi.
Mətnin sonunda qeyd olunur ki, müasir dövrdə də müstəmləkəçilərin əsas üsullarından biri maddi imkanlar vasitəsilə dini qurumlara və rəhbərlərə təsir göstərməkdir.
Təhsil və elmi fəaliyyəti
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani dini elmlərin ibtidai mərhələlərini İsfahanın Mədisə kəndində keçmiş, gənclik dövrünün əvvəlində isə İsfahan elm hövzəsinə daxil olmuşdur. Onun atası yoxsulluq və tələbəliyin çətinlikləri (ailədən uzaqlıq və maddi sıxıntılar) səbəbilə oğlunun ruhani olmasına əvvəlcə qarşı çıxmışdı.
O, İsfahanda Nimavərd mədrəsəsidə təhsil alaraq həm nəqli (şəriət elmləri), həm də əqli (rasional) elmlər üzrə biliklərini dərinləşdirmişdir.
Daha sonra fiqh və üsul elmlərində yüksək mərhələləri tamamlayaraq həmin hövzənin “xaric dərsləri”nə (ali səviyyəli dərslərə) qatılmışdır.
Müəllimləri
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani öz müəllimləri arasında yalnız birini adla xatırlamışdır: Axund Molla Məhəmməd Kaşani. O, əqli elmlər və riyaziyyat sahəsində dərs deyən tanınmış alim idi.
İsfahandakı digər müəllimləri arasında Seyid Mehdi Nəhvi, Seyid Məhəmməd Baqir Dürçeyi, Seyid Haşim Çaharsuqi, Əbul-Məali Kəbbasi və Cahangir xan Qəşqayi göstərilir.
Siyasi fəaliyyətləri
İngilislər İraqdakı mövqelərini qorumaq bəhanəsi ilə bu İslam ölkəsinə hərbi müdaxilə edərək onu işğal etdilər. İraqın baş naziri Rəşid Əli əl-Keylani İrana qaçdı, daha sonra isə Misirə getdi.
İngilis hücumu və Rəşid Əli əl-Keylaninin qaçışından sonra Əmir Abdullah və Nuri əs-Səid kimi İngiltərəyə bağlı İraq zabitləri İngilis qüvvələrinin dəstəyi ilə İraqa qayıdaraq yenidən hökumət qurdular. Bu dövrdə formal seçkilər təşkil edildi və bu hadisələr hicri 1341-ci ildə baş verdi.
İngiltərənin dəstəklədiyi hökumət tərəfindən İraq alimlərinin sürgünü
Bu saxta seçkilər şiə alimləri və fəqihləri tərəfindən boykot edildi. Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani və Ayətullah Seyid Hüseyn Naini kimi böyük mərcələr Ayətullah Xalisınin fəaliyyətlərini dəstəklədilər. Bu vəziyyət xalqın üsyanına zəmin yaratdı və nəticədə Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani, Ayətullah Seyid Hüseyn Naini və Seyid Hibətuddin Şəhrestani İrana sürgün edildilər.
Alimlərin sürgününün İranda əks-sədası
Həmin dövrdə Qum elm hövzəsinin yaranmasından cəmi bir ildən az vaxt keçmişdi və hövzə hələ ilkin mərhələdə idi. Şeyx Əbdülkərim Haeri Yəzdi çətinliklər içində fəaliyyət göstərirdi.
Sürgün xəbəri İrana çatdıqda xalq böyük qarşılanma hazırladı və alimlər böyük ehtiramla qarşılandı. Şeyx Əbdülkərim Haeri Yəzdi onlara öz dərs məkanlarını təqdim etdi və Ayətullah Seyid Hüseyn Naini və digər böyük alimlər Qumun yeni formalaşan elm hövzəsinin tələbələrinə dərs verməyə başladılar.
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin xarici müstəmləkəçiliyə qarşı fətvası
Mühacirət dövründə o, bir bəyanat (fətva) yayımladı. Bu mətn onun müsəlmanların hüquqlarının qorunmasına olan dərin bağlılığını göstərir və bu gün də ilhamverici hesab olunur.
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin fətvasının mətni
“Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim.
Salam olsun hamıya, xüsusilə iraqlı qardaşlara.
Dini vəzifə bütün müsəlmanlara vacib edir ki, İslamın varlığını və İslam ölkələrini bacardıqları qədər qorusunlar. Hamımıza vacibdir ki, İraq torpaqlarını – orada İmamlarnin ziyarətgahları və dini mərkəzlər yerləşdiyi üçün – kafirlərin hökmranlığından qoruyaq və dini müqəddəslikləri müdafiə edək.
Sizi bu məsələyə dəvət edir və təşviq edirəm.
Allah bizi və sizi İslam və müsəlmanlara xidmət üçün müvəffəq etsin.”
Əbulhəsən əl-Musəvi əl-İsfahani
Bu böyük fəqihin ictimai-siyasi müdaxilələrinin onlarla nümunəsindən biri də Göhərşad məscidi hadisəsi faciəsinə verdiyi reaksiyadır.
Rzaxanın göstərişi ilə Göhərşad məscidi qətliamı
Göhərşad məscidi hadisəsi Rzaxan Pəhləvi dövrünün onlarla cinayət hadisəsindən biridir. Bu hadisə zamanı dindar xalq, ruhanilərə dəstək məqsədilə amansız şəkildə qətlə yetirildi.
Həmin gün insanlar Seyid Hüseyn Quminin həbsinə etiraz olaraq etiraz aksiyası keçirmişdilər. Xəbər Rzaxan Pəhləviyə çatdıqda, Məşhəddə on minlərlə insanın Göhərşad məscidində İslamı və ruhaniləri müdafiə üçün toplandığı bildirildi. O, orduya və silahlı qüvvələrə məscidin həm qapılarından, həm də damlarından insanlara atəş açmaq əmri verdi və qadın, kişi, uşaq və yaşlılara heç bir rəhm göstərilməməsini tələb etdi.
Bu əmrlər nəticəsində silahsız insanlar gülləbaran edildi və minlərlə insan – ruhanilər, zəvvarlar və yerli əhali – şəhid oldu. Qətliamdan sonra məscidin qapıları açıldı, sağ qalanlar çıxarıldı, ölənlərin cəsədləri yük maşınlarına doldurularaq şəhər kənarında qazılmış xəndəyə atıldı. Həmin yer bu gün də “Qətlgah” adı ilə tanınır.
Hadisədən sonra Seyid Hüseyn Qumi Tehran yaxınlığındakı Səraçülmülk bağında həbs olundu və onunla bütün əlaqələr qadağan edildi. Təxminən bir ay sonra, hicri rəbbiüs-sani ayının sonunda, o, oğlu və bir qrup şəxslə birlikdə müqəddəs şəhərlərə sürgün edildi.
Seyid Hüseyn Qumi Kərbəlaya çatdıqda, Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani öz kürəkəni Seyid Mirzəni məktubla onun yanına göndərdi. O, belə demişdi: “Ağa mənə göstəriş verib ki, onun adından sizin əlinizi öpüm.”
Bu hərəkət Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin həm Seyid Hüseyn Quminin xidmətlərini yüksək qiymətləndirdiyini, həm də Rzaxan Pəhləvi hökumətinin bu qanlı hadisəsini qəti şəkildə pislədiyini göstərirdi.
Şagirdləri
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani Nəcəf elm hövzəsində çoxsaylı müctəhid və fiqh-üsul tədqiqatçıları yetişdirmişdir. Onun şagirdləri arasında Mirzə Həsən Bocnurdi, Seyid Mahmud Hüseyni Şahrudi, Seyid Mohsin Həkim, Seyid Məhəmməd Hadi Milani və Seyid Məhəmməd Hüseyn Təbatəbai kimi tanınmış şəxsiyyətlər vardır.
Əsərləri və təlifləri
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahaninin elmi irsi 5 əsas qrupda toplanır:
- Fiqh və üsul dərslərinin qeydləri (təqrirlər)
Ən mühüm hissə onun fiqh və üsul dərslərinin şagirdləri tərəfindən yazıya alınmış təqrirləridir.
Mirzə Həsən Siyyadəti Səbzivari 1338–1345 hicri illəri arasında onun dərslərini bir neçə cilddə tam şəkildə qeyd etmişdir. Başqa bir nüsxə isə Şeyx Məhəmməd Rza Təbəsi tərəfindən toplanmışdır.
Bu təqrirlər içində xüsusilə “üsul elmi” ilə bağlı seçmələr, onun Axund Xorasanidən uzunmüddətli istifadəsinin nəticəsi kimi yüksək elmi səviyyəsini göstərir. Ən mühüm nümunələrdən biri Şeyx Məhəmməd Təqi Amuli tərəfindən yazılmış “İstishab” (davamlılıq prinsipi) təqrirləridir.
- Müəllimlərinin dərslərinin qeydləri
Bu qrupa onun öz müəllimlərinin dərslərini yazıya alıb tərtib etdiyi əsərlər daxildir.
Ən mühümü, tədqiqatçılar tərəfindən Kifayətül-Üsul şərhi adlandırılan əsərdir ki, ehtimal edilir ki, bu, Axund Xorasaninin üsul dərslərinin təqrirləridir.
- Fətva risalələri
Onun fətva əsərləri içində ən mühümü “Vəsilətun-Nicat” adlı kitabdır. Bu əsər Seyid Məhəmməd Kazım Təbatəbai Yəzdinin “Əl-Urvatül-Vüsqa” üslubunda yazılmış tam fiqh toplusudur.
Bu kitab 1355-ci ildə çap olunmuş, qısa versiyaları isə 44 min nüsxə ilə 16 dəfə nəşr edilmişdir.
“Vəsilətun-Nicat” əsəri sonrakı müctəhidlər tərəfindən də istifadə olunmuşdur, hətta İmam Xumeyninin “Təhrirül-Vəsilə” əsərini ona nümunə gətirmək olar.
Bu əsər Əbülqasim Səfi İsfahani tərəfindən “Siratün-Nicat” adı ilə fars dilinə tərcümə olunmuşdur.
Həmçinin onun farsca “Zəxirətüs-Salihin” adlı risaləsi və “Mənasikül-Həcc” kitabı da müxtəlif dövrlərdə çap edilmişdir.
- Digər əsərlərə haşiyələr (şərhlər)
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani bir çox klassik əsərlərə haşiyələr yazmışdır, o cümlədən:
- Təbsirətül-mütəəllimin üzərinə haşiyə
- Əl-Urvatül-Vüsqa üzərinə haşiyə
- Nəcatül-İbad üzərinə haşiyə
- Zəxirətül-İbad üzərinə haşiyə
- Mənasikül-Həcc üzərinə haşiyə
- Fətvaların toplusu
Bu bölmədə onun özü tərəfindən yazılmayan, lakin fətvalarına əsasən tərtib edilən əsərlər yer alır:
- “Ənisül-müqəllidin” – Əbülqasim Səfi İsfahani tərəfindən hazırlanmışdır
- “Töhfətül-əvam” – urdu dilində hazırlanmış fətva seçmələri
- Kərkük şiələri arasında yayılmış türkcə ibadət risaləsi (nəşr tarixi məlum deyil)
Vəfatı
Ayətullah Seyid Əbülhəsən İsfahani qısa sürən xəstəlikdən sonra, Livandan Kazimeynə qayıdarkən 1365 hicri ilinin Zilhiccə ayının 9-da, çərşənbə gecəsi (miladi 13 noyabr 1946-cı il) vəfat etmişdir.
Onun pak bədəni Kazimeyndən Nəcəfə aparılmış və İmam Əli (ə) hərəminin müqəddəs həyətində, şəhid oğlu Seyid Məhəmməd Həsən İsfahaninin məzarı və Axund Xorasaninin dəfn yeri yanında, misilsiz izdihamlı bir mərasimlə torpağa tapşırılmışdır.
