imam Əli (ələyhis-səlam) hərəminin günbəz və minarələrin unikal nisbəti
Müqəddəs imam Əli (ələyhis-səlam) hərəminin müasir memarlığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun soğana bənzər formalı günbəzidir. Bu günbəzin hündürlüyü müqəddəs səhnin səviyyəsindən konstruksiyanın zirvəsinə qədər 30 metrə çatır. Bu nurani günbəz təkcə kompleksin vizual mərkəzi deyil, eyni zamanda bütün binanın mühəndislik tarazlıq nöqtəsi hesab olunur.
Bu müqəddəs tikilini digər məsum imamların (ələyhimus-salam) məqbərələrindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət günbəz ilə minarələr arasındakı hündürlük fərqidir. Belə ki, hər iki minarə günbəzdən 1,5 metr daha alçaqdır. Hər bir minarənin hündürlüyü 28,50 metrdir və bu xüsusi nisbət müqəddəs ziyarətgahlar arasında nadir olub yalnız bu hərəmin memarlığına məxsusdur.
Hərəmin fasadında gizli həndəsə
Günbəz və minarələrin hündürlük nisbətləri dəqiq həndəsi hesablamalar əsasında və hərəmin fasadında yerləşən, bir-birinə keçmiş beşbucaqlı formalardan ibarət şəbəkə üzərində müəyyən edilmişdir.
Məsələn, müntəzəm bir beşbucaq təsəvvür edilsə və onun iki tərəfinin kəsişmə nöqtəsi qızıl eyvanın ortası ilə uyğunlaşdırılsa, bu həndəsi quruluş hər iki minarəni əhatə edir və onun yuxarı tərəfi tam dəqiqliklə günbəzin tac hissəsinə uyğun gəlir.
Bu səbəbdən günbəz və ya minarələrin hündürlüyündə ediləcək hər hansı dəyişiklik bu gizli beşbucaqlı nisbət sistemini pozar. Bu isə müqəddəs binanın memarlığında həndəsə elminin nadir incəliklərindən və heyrətamiz xüsusiyyətlərindən biri hesab olunur.
Demək olar ki, Heydəri rövzəsinin memarlığında gizlədilmiş dərin mənalar və incə sirlər yalnız nadir zəka və yüksək elmi səviyyəyə malik şəxslər tərəfindən dərk edilə bilər. Şübhəsiz ki, bu sahədə ən görkəmli simalardan biri böyük alim və arif Şeyx Bəhai (rəhmətullahi ələyh) olmuşdur.
Digər ziyarətgahlardan fərqli giriş istiqaməti
Bu memarlığın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, müqəddəs imam Əli (ələyhis-səlam) hərəminin əsas girişi şərq tərəfdən — qızıl eyvanda yerləşir; yəni İmam Əlinin (ələyhis-salam) ayaqları tərəfdəndir.
Halbuki digər məsum imamların (ələyhimus-salam) müqəddəs məqbərələrinin əksəriyyətində əsas giriş cənub tərəfdə, qiblə istiqamətində yerləşir və ziyarətçi daxil olarkən imamın mübarək baş tərəfinə yaxın mövqedə olur.
Lakin İmam Əlinin (ələyhis-salam) müqəddəs hərəminin memarlığında girişin ayaq tərəfdən seçilməsi tam şüurlu və məqsədli bir yanaşmadır. Bu üslub Möminlərin Əmiri qarşısında ən yüksək təvazökarlıq, ədəb və ehtiramın açıq rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Bu səbəbdən görünür ki, hərəmin qərb tərəfində — imamın baş tərəfi istiqamətində — əsas girişin nəzərdə tutulmaması da məhz bu dərin mənəvi məna ilə bağlıdır.
İmam Əlinin hərəmi memarlığında günəş, məkan və iqlimlə bağlı incə mühəndislik xüsusiyyətləri
Günəş şüalarının düşmə bucağının seçilməsi
Bundan əlavə, nurani günbəzə günəş şüalarının düşmə bucağının düzgün tənzimlənməsi yalnız hərəmin böyük eyvanının şərq tərəfində yerləşdirilməsi ilə mümkün olmuşdur. Bu seçim təkcə texniki və mühəndislik baxımından deyil, eyni zamanda simvolik məna daşıyır.
Diqqətli tədqiqatçı üçün aydındır ki, maddi tərəf — yəni günəşin doğuşu — ilə etiqadi tərəf — yəni Möminlərin Əmiri İmam Əlinin (ələyhis-salam) “Allahın nuru” olması həqiqəti — arasında bu uyğunluq dərin və rəmzi bir məna ifadə edir. Bu simvolik bağlılıq mənəvi və dərin işarədir ki, şübhəsiz, Şeyx Bəhai (rəhmətullahi ələyh) onu şiə etiqadının əsaslarından və Əhli-beytə (ələyhimus-salam) məhəbbətdən ilham alaraq bu müqəddəs binanın memarlığında təcəssüm etdirmişdir.
Məkan quruluşu və iqlimə uyğun memarlıq tədbirləri
Müqəddəs imam Əli (ələyhis-səlam) hərəmi Heydəri səhnin mərkəzində yerləşir. Bu səhn kvadrat formalıdır və şərq, şimal və cənub olmaqla üç kiçik səhnə bölünür. Geniş səhn hündür divarla əhatə olunmuşdur və bu divar boyunca iki mərtəbədə yerləşən otaqlar nizamlı şəkildə düzülmüşdür.
Hər bir otağın üstündə eyvan yerləşir və bu eyvanların ümumi sayı 99-dur. Bu rəqəm simvolik olaraq “ilahi gözəl adlara” (Əsmaül-hüsna) incə bir işarə kimi qəbul olunur və məkanın mənəvi dərinliyini artırır.
Şaquli hərəkət yolları
Aşağı mərtəbə ilə yuxarı mərtəbə arasında əlaqə beş spiral pilləkən vasitəsilə təmin olunur. Bu pilləkənlərdən ikisi şimal tərəfdə, ikisi cənub tərəfdə, biri isə şərq tərəfdə yerləşir. Bu düşünülmüş yerləşdirmə yalnız funksional deyil, eyni zamanda insanların hərəkətinin balanslı şəkildə paylanmasına kömək edir.
Ekoloji yanaşma və iqlim infrastrukturu
Müqəddəs hərəmin bu bənzərsiz memarlığında müxtəlif “ekoloji yanaşmaların” tətbiqi açıq şəkildə müşahidə olunur. Bu, o cümlədən döşəmə örtüyü tətbiq edilməzdən əvvəl torpaq qatının hazırlanması və bərpası kimi tədbirləri əhatə edir.
Bu yanaşmalar həm tikinti materiallarının seçimində, həm də inşaat üsullarında özünü göstərir. Əsas məqsəd Nəcəf şəhərinin sərt iqliminə — xüsusilə güclü istilərə və tez-tez baş verən toz fırtınalarına — uyğunlaşmaq olmuşdur.
Bu memarlıq üsulu müasir dövrdə davamlı memarlıq kimi tanınır və enerji qənaəti, daxili mühitin keyfiyyətinin artırılması, sağlam məkanların yaradılması və uzunmüddətli komfortun təmin olunması kimi prinsiplərə əsaslanır.
Yerli materiallardan istifadə və iqlimlə uyğunlaşma
Binanın tikintisində bölgəyə məxsus təbii materiallardan — bişmiş kərpic (deşikli kərpic), gips və ağacdan istifadə olunmuşdur. Qalın divarlar və günbəz formalı hücrələr, hava axınını yönləndirən sistemlərlə birlikdə həm istilik izolyasiyası, həm də təbii havalandırma funksiyasını yerinə yetirir. Bu üsul qədim şəhərlərin ənənəvi memarlığında geniş yayılmış effektiv bir modeldir.
Hərəmdə gizli havalandırma və işıqlandırma sistemləri
Müqəddəs hərəmin özündə də son dərəcə dəqiq və ağıllı memarlıq tətbiq olunmuşdur. Məsələn:
- daxili və xarici günbəz arasında geniş boşluq
- pəncərələrin dəqiq yerləşdirilməsi
- damın altında yerləşən və xüsusi havalandırma dəlikləri ilə əlaqəli dəhlizlər sistemi
Bu tədbirlərin hamısı birlikdə enerjiyə qənaət edən kompleks bir sistem yaradır. Bu sistem eyni zamanda:
- istilik izolyasiyası təmin edir
- effektiv havalandırma yaradır
- təbii işığın daxili məkanlara balanslı şəkildə daxil olmasını təmin edir
Mənbə: “Tarix əl-Mərqəd əl-Ələvi əl-Mütəhhər” kitabından götürülmüşdür.
