Həzrət Əli (ələyhis-salam) öz vəsiyyətində bildirmişdir ki, vəfat və dəfnindən sonra, düşmənlərin hiylə və şər əməlləri səbəbindən qəbrinin gizli qalması vacibdir, beləliklə, kinli düşmənlər onun qəbrini aça bilməsinlər. [1]
Həzrət imam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) isə öz səhabəsi Səfvan əl-Cəmalın sorğusuna cavab olaraq, Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) qəbrinin ailəsi tərəfindən gizli saxlanmasını belə izah etmişdir: “Bu, Bəni Mərvan, xəvariclər və onların kin-küdurətindən qorunması məqsədilədir.” [2]
Müqəddəs qəbrin gizliliyi və açılması
Şeyx Cəfər əl-Məhbuba “Muntaqəbətut-Təvarix” kitabında belə nəql edir ki, Həcac ibn Yusif əl-Səqəfi Nəcəfdə 3 min qəbr açdırmışdır, ümid edərək ki, bəlkə onlardan biri Əmirəlmöminin Əlinin (ələyhis-salam) müqəddəs qəbridir.
İbn Təvus isə müqəddəs qəbrin gizli saxlanması barədə belə deyir:
“Həzrət Əli (ələyhis-salam) vəsiyyətinə uyğun olaraq gizli dəfn olunmasını əmr etdi ki, Bəni Üməyyə, xəvariclər və onların köməkçilərinin hiylələrindən və düşmənçiliklərindən qorunsun. Çünki bu şəxslər qəbrin yerini öyrənsəydilər, onu açmaq üçün əl atacaqdılar. Bəni Haşim həmin şəxslərin kin və düşmənçiliklərindən xəbərdar idilər, Həzrət həyatında da onlara qarşı dayandığı üçün, necə ola bilər ki, ölməsindən sonra bu kin-küdurətdən qorunmağı vəsiyyət etməsin? Buna görə də qəbrin gizli saxlanmasının faydaları saysızdır.” [3]
Əmirəlmömininin (ələyhis-salam) qəbrinin dəqiq yeri Nəcəf şəhərində gizli qalmış və yalnız onun övladları və xüsusi şiələr, Həzrətin vəsiyyətinə uyğun olaraq, hicri 40-cı ildən Əməvi hökumətinin süqutu və Abbasi dövlətinin qurulmasına qədər (132 h / 749 m) sirri qorumuşlar.
Çətinliklər aradan qalxdıqdan sonra, imam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) həmin müqəddəs qəbrin gizliliyini aradan qaldırdı və onun ziyarətini əmr etdi. Bu hadisə o zaman baş verdi ki, imam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) Abbasi xəlifəsi Abu əl-Əbbas Səffahın dəvəti ilə İraqa gəlmiş və Hirədə onunla görüşmüşdür. Həzrət həmin müqəddəs qəbrin üzərinə zərih quraşdırmışdır.
Şeyx Mufid bu barədə yazır:
“Həzrət Əlinin (ələyhis-salam) müqəddəs qəbrinin yeri gizli qaldı, ta ki imam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) Abbasi dövründə onu üzə çıxardı” [4].
İmam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) özü belə nəql edir:
“Həmin vaxt Hirə ərəfəsində, Abu əl-Əbbasın yanında idim. Gecə Nəcəfdə, Ğari əl-Noman kənarındakı Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) qəbrinə yollandım. Orada gecə namazını qıldım və günəş çıxmadan əvvəl geri döndüm” [5].
İmam Cəfər Sadiqin (ələyhis-salam) ziyarəti və qəbrin bərpası
İmam Cəfər Sadiq (ələyhis-salam) öz babası, Səyyid-i Avsiya (ələyhis-salam) ın qəbrinin ziyarətini Abbasi xəlifəsi Cəfər əl-Mənsur dövründə təkrarladı. Bu ziyarətlərdən birində, İmam (ələyhis-salam) Səfvan əl-Cəmala qəbrin bərpası üçün müəyyən bir məbləğ verdi.
Səfvan deyir: “Həzrətə dedim:
Ey mənim Ağam! Mənə icazə verirsən ki, Küfədəki yoldaşlarımız bu qəbrdən xəbərdar olsun?” Həzrət buyurdu: “Bəli.” Beləcə, o məbləği verdilər və mən qəbrin bərpasını həyata keçirdim” [6].
Təəssüf ki, bəzi sonra gələn tarixçilər və alimlər, Əmirəlmöminin Əlinin (ələyhis-salam) müqəddəs qəbrinə dair rəvayətlərdə araşdırma aparmadan yanlış nəticələrə gəlmiş və həqiqətdən uzaq düşmüşlər. Onların bir qismi inanırdı ki, Harun əl-Rəşid ilk şəxsdir ki, 170 h/786m və ya 175h/791m illərində müqəddəs qəbrin üstünü açmışdır.
Bu iddialar isə Nəcəfin bir bölgəsində, əl-Səyd hadisəsi ilə əlaqələndirilir, lakin imam Cəfər Sadiqin (ələyhis-salam) hicri 132-ci ildə etdiyi əməli, yəni qəbrin yerini göstərməsi, üzərinə zərih quraşdırması və başqalarını ziyarətə təşviq etməsi nəzərə alınmır.
Beləliklə, Harun əl-Rəşidi Əhli-beytə düşmən olan, şiələrə zülm edən, imam Musa Kazımı həbs etdirən və nəticədə düşmənlərin əlilə zəhərlənməsinə səbəb olan bir şəxs ilə müqayisə etmək və iddia etmək ki, o, Əmirəlmöminin qəbrini hörmətlə yad edib, düzgün deyil.
Şeyx Mufid “Əl-İrşad” kitabında bu hadisəni ətraflı belə nəql edir:
“Muhammad ibn Zəkəriyyədən, Abdullah ibn Muhəmməddən, ibn Əişədən, Abdullah ibn Həzəmdən nəql olunur ki, bir gün Rəşid ilə birlikdə Küfədən ov üçün çıxmışdıq. əl-Ğərəyyin və Al-Suviyyə istiqamətinə getdik. Orada bir maral gördüm və onu quşlar və ov iti ilə təqib etdik. Təxminən bir saat onu izlədik. Maral bir təpəyə çıxanda, quşlar birdən endi və itlər geri döndü. Rəşid bu hadisəyə təəccübləndi. Maral həmin təpəyə çıxan kimi, quşlar və itləri uzaqlaşdıraraq rahatlıqla dayanmışdı.
Harun əl-Rəşid dedi: “Hər kəsi tapsanız, gətirin!” Oradakı bir yaşlı Bəni-Əsad tayfasından kişi gətirildi. Harun ona dedi: “Mənə bu təpənin hekayəsini danış.”
O kişi dedi: “Əgər mənim təhlükəsizliyimi təmin edəsinizsə, danışaram.” Harun söz verdi ki, ona heç vaxt zərər verilməyəcək.
Sonra kişi dedi: “Atam ata-babalarından nəql edib ki, bu təpədə Əli ibn Əbu Talibin (ələyhis-salam) qəbridir, Allah onu belə müqəddəs edib ki, hər kəs ora sığınsa, tam təhlükəsizlikdə olar” [7].
Harun tərəfindən qəbrin bərpası barədə rəvayətlər və onların tənqidi
Harun tərəfindən qəbrin bərpası ilə bağlı nəql olunan rəvayətlər diqqətlə araşdırılmalıdır. İbn Təvus bu barədə bir rəvayət nəql etmişdir ki, müxtəlif səbəblərə görə ona tam etibar etmək mümkün deyil.
Bu rəvayətdə belə qeyd olunur:
“İbn Tahhal nəql edir ki, Rəşid müqəddəs qəbrin üzərinə ağ kərpicdən kiçik bir bina tikdirmişdir, bu bina bu günkü zərihdən kiçik idi. O zaman qəbrin zərihi aşkar olduqda, onu torpaq və sementdən tikilmiş tapdıq. Buna görə də Rəşid əmr etdi ki, üzərinə bir kubbə inşa edilsin. Bu kubbə palçıqdan tikilmişdi və üzərinə yaşıl rəngli çini qoyulmuşdu, və bu gün xəzinədə saxlanılır” [8].
Şeyx Məhəmməd Məhdinin hazırladığı “Fərhət əl-Ğari” kitabının (T nüsxəsində) qeyd olunur ki, burada “Hibra” sözü istifadə edilmişdir.
Dr. Salah Fərtusi öz “Mərqəd və zırihe Əmirilmominin” kitabında, Haruna aid edilən bu bina mövzusunda çoxlu şübhələr və tənqidləri qeyd edir. O yazır:
“Əgər İbn Tahhalın rəvayətini yenidən incələsək, görəcəyik ki, bu rəvayət əsassız, sənədsiz və etibarlı mənbəyə malik deyil. Əslində müqəddəs zərihin üzərinə bina, üçüncü və altıncı əsrlər arasında tikilmişdir. Bu binalardan ən məşhuru Əzdu əl-Dövlətin inşa etdiyi ağ kubbəli bina olmuşdur” [9].
Əlavə olaraq, Əl-Dəmiri öz “Hayat əl-Həyvan əl-Kübra” kitabında İbn Xəlkandan nəql edir ki, Harun Abbasi yalnız qəbrin üzərinə daşlar qoymuşdur, başqa bir şey deyil. Onun rəvayətində Harunun böyük bir bina tikdiyi və bu binanın imam Cəfər Sadiqin (ələyhis-salam) tikdiyi zərihin yerini ala biləcəyi qeyd edilmir.
Əl-Dəmiri deyir: “Rəşid qəbrin üzərinə daş işləməyi əmr etdi. Bu bəlkə ilk əsasdır, sonrakı dövrlərdə, o cümlədən Samanilər, Bəni Həmdan, Deyləmilər və Ali Buyə dövrlərində çoxlu binalar əlavə edilmişdir” [10].
Bundan əlavə, bu rəvayətin düzgünlüyünü şübhə altına alan başqa bir məqam da odur ki, Harun Abbasi dövründə qəbrlərin üzərinə çoxlu kubbələr tikmək adəti yox idi. Tarix göstərir ki, İraqda tikilmiş ilk kubbə, Əl-Müntəsir Billah ibn Mətuql Abbasinin Samarra şəhərindəki qəbrinin üzərinə olmuşdur, o 248 h / 862 h, ildə vəfat etmişdir.
Dr. Suad Mahir bu barədə yazır:
“Xəlifə Əl-Müntəsirin anası, yunan əsilli idi, o, oğlunun zərihi inşa edilməsini tələb edirdi ki, qalada yaşadığı yerdən uzaq olsun. Bu kubbənin adı da Qubbət əs-Suləybiyə qoyulmuşdur” [11].
İstinadlar
[1] Fərhət əl-Ğari fi təyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : 226.
[2] Mazi əl-Nəcaf və Həzərha: 39.
[3] Fərhət əl-Ğari fi təyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : 226.
[4] Əl-İrşad fi mərifət həccəc Allah ələ-l-ibad: 10.
[5] Fərhət əl-Ğari fi təiyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : 194.
[6] Fərhət əl-Ğari fi təyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : 232.
[7] Əl-İrşad fi mərifət həccəc Allah ələ-l-ibad: 1/27.
[8] Fərhət əl-Ğari fi təyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : 273-274.
[9] Müqəddəs qəbr və zərih Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) : 143-144.
[10] Hayat əl-Həyvan əl-Kübra: 2/177.
[11] Məscid Əmirəlmöminin Nəcafda: 133.
Mənbələr
– Əl-İrşad fi mə’rifət həccəc Allah ələ-l-ibad, Şeyx Mufid. Al-Əl-Beyt (əleyhimussalam) Müəsissəsi, Bəyrut, Livan, 1416H.
– Fərhət əl-Ğari fi təyin qəbr Əmirəlmöminin Əli (ələyhis-salam) : Əbdülkərim ibn Təvus, Bəyrut, Livan, 1431H.
– Mazi əl-Nəcaf və Həzərhâ: Cəfər Məhubbə, Matbaa əl-Ədəb, Nəcaf əl-Əşrəf, 2-ci nəşr, 1958.
– Müqəddəs qəbr və zərih Əmirəlmöminin (ələyhis-salam) : Salah Məhdi Fərtusi, Nəcəfi Əşrəf, 2-ci nəşr, 1431H/2010M.
– Hayat əl-Həyvan əl-Kübra: Kəmaləddin Məhəmməd ibn Musa Əl-Dəmiri, Dar İhya əl-Turath əl-Ərabi, Bəyrut, 2011.
– Məscid Əmirəlmöminin Nəcafda və onun hədiyyələri: Suad Mahir, Dar əl-Ma’aref, Misir, 1388H.
