Bəni Nəzir tayfası xəyanətlərinə görə öz torpaqlarından qovulduqdan sonra Xeybərə gedərək digər yəhudiləri İslam Peyğəmbərinə qarşı müharibəyə təhrik etdilər. Bu, Xəndək döyüşünün əsas səbəblərindən biri hesab olunur. Daha sonra Məkkə müşriklərini də Peyğəmbərə qarşı müharibəyə təşviq etdilər.
Peyğəmbərin məşvərəti
Bu döyüşdə müşriklər və İslamın düşməni olan yəhudi tayfaları bütün qüvvələrini səfərbər etmişdilər ki, Peyğəmbəri və müsəlmanları məhv etsinlər. Lakin müsəlmanlar Salman Farsinin təklifi ilə Mədinə ətrafında xəndək qazdılar. Bu üsul o vaxta qədər ərəblər arasında yayılmamışdı və həm müsəlmanları, həm də müşrikləri təəccübləndirdi.
Peyğəmbər (s) müşriklərlə necə mübarizə aparmaq barədə insanlarla məsləhətləşdi. Şəhərdə qalmaq, yüksəkliklərdən müdafiə olunmaq, şəhərdən çıxaraq üz-üzə döyüşmək kimi təkliflər səsləndi. Nəhayət, Salman Farsinin Mədinə ətrafında xəndək qazılması təklifi qəbul edildi ki, döyüş müəyyən bölgələrdə baş versin və düşmənin şəhərə hücumu qarşısı alınsın. (1)
Bu hərbi taktika və ilahi qeybi yardım sayəsində müşriklərin və yəhudilərin planı döyüş baş vermədən ağır məğlubiyyətlə nəticələndi. Bu hadisə onların yenidən təşkilatlanmaq və hücum etmək imkanını aradan qaldırdı və Mədinədəki İslam dövlətinin gücünü artırdı.
Ayələrin nazil olması
Qərara alındı ki, Ühüddən Ratəcədək xəndək qazılsın. Müsəlmanları bu işə həvəsləndirmək üçün Allahın Rəsulu (s) özü də xəndək qazılmasında iştirak etdi.
Cabir ibn Abdullah Ənsari rəvayət edir:
“Xəndək qazılan zaman mən Peyğəmbərin (s) yanında idim. İnsanlar və Əmirəlmöminin (ə) xəndək qazırdılar. Peyğəmbər (s) Əmirəlmömininə (ə) buyurdu: Atam fəda olsun xəndək qazıyana! Cəbrail onun qarşısındakı torpağı süpürür, Mikayıl isə ona kömək edir. Ondan əvvəl heç kimə belə yardım olunmamışdır.
Sonra Allahın Rəsulu (s) Osman ibn Əffana buyurdu: “Qaz.” Osman qəzəbləndi və dedi: Məhəmməd yalnız onun vasitəsilə İslamı qəbul etdiyimizlə kifayətlənmir, hələ bizi çətinliyə və zəhmətə də məcbur edir.
Buna görə Allah bu ayəni nazil etdi:
“İslam gətirdiklərinə görə sənə minnət qoyurlar. De: İslamınıza görə mənə minnət qoymayın. Əksinə, iman gətirməyə sizi hidayət etdiyi üçün Allah sizə minnət qoyur — əgər doğru danışırsınızsa.” (Hucurat, 17) (2)
Əmr ibn Əbdəvidin döyüş çağırışı
Əmr ibn Əbdəvid qoca olmasına baxmayaraq igidliyi ilə məşhur idi. O, bir neçə nəfərlə xəndəyi keçərək döyüşə çağırdı və müsəlmanlar qorxudan susdular. (3)
Əmr üç dəfə döyüşə çağırdı. Hər üç dəfə yalnız Əmirəlmöminin (ə) cavab verdi.
Əmirəlmöminin (ə) döyüşə getmək istəyəndə Peyğəmbər (s) buyurdu: “Ey Əli, yanıma gəl.” Sonra uzun əmmaməsini başından çıxarıb onu doqquz dəfə Əlinin (ə) başına doladı, qılıncını ona verdi və buyurdu: “Döyüşə get.” (4)
Sonra Allahdan onun üçün kömək istədi və dedi:
“Allahım! Əlini Əmr üzərində qələbəyə çatdır.” (5)
Əmirəlmöminin (ə) Peyğəmbərin izni ilə döyüşə gedərək Əmr ibn Əbdəvidi öldürdü və onunla gələnlərdən daha iki nəfər də öldürüldü.
Əmr ibn Əbdəvudin Mövlayi-Müttəqindən (ə) qorxması
İbn Əbil-Hədid Əmirəlmöminin Əlinin (ə) Xəndək döyüşündə Əmr ibn Əbdəvid ilə qarşılaşmasını belə nəql edir:
“Əmr çox yaşlı, səksən yaşını keçmiş bir kişi idi və cahiliyyət dövründə Əbu Talibin dostu olmuşdu. O dedi: «Sən kimsən?»
Əmirəlmöminin Əli (ə) nəsəbini belə tanıtdı: «Mən Əbu Talibin oğluyam!»
Əmr dedi: «Bəli, atan mənim dostum və həmdəmim olub. Geri qayıt, çünki səni öldürmək istəmirəm.»”
Sonra İbn Əbil-Hədid ustadından nəql edir:
“Ustadımız Əbul-Xeyr Musaddiq ibn Şəbib Nəhvi bu mətni oxuyarkən belə deyərdi: Allaha and olsun ki, Əmr Əlini qorumaq üçün ondan geri dönməsini istəməmişdi; əksinə, ondan qorxmuşdu. Çünki Bədr və Ühüd döyüşlərində Əlinin kimləri öldürdüyünü bilirdi və anlayırdı ki, onunla döyüşsə, özü öldürüləcək. Buna görə də acizliyini etiraf etməyə utandı, guya onu öldürmək istəmədiyini və ona ürəyi yandığını göstərdi. Halbuki bu işdə açıq-aşkar yalan danışırdı.” (6)
Əmr ibn Əbdəvidin həlak olması
Əmirəlmöminin Əli (ə) Əmr ibn Əbdəvidi öldürdükdən sonra xəndəyin kənarında dayandı. Qılıncını qandan təmizləyərək havada fırladır və Möminun surəsinin 101-ci ayəsini tilavət edirdi:
فَإذا نُفِخَ في الصّورِ فَلا أنسابَ بَينَهُم
“Sur üfürülən zaman o gün aralarında heç bir qohumluq və nəsəb qalmayacaq.”
Bundan sonra müşriklər on yeddi dəstəyə bölündülər və Əmirəlmöminin (ə) onların hər dəstəsini sanki buğda biçər kimi məhv etdi, onlar isə yerindən tərpənə bilmirdilər [7].
Mövlaya məxsus cəngavər davranış
Ömər ibn Xəttab Əmirəlmömininə (ə) dedi:
“Onun qiymətli zirehini niyə çıxarmadın? Ərəblər arasında ondan yaxşısı yoxdur!”
Həzrət buyurdu:
“Onu vurduğum zaman o, ayıb yerini sipər etdi. Mən isə əmim oğlu İslam Peyğəmbərindən xəcalət çəkdim ki, onu soyundurub zirehini çıxarım.” [8]
Əmirəlmömininin (ə) rolu
Əmr ibn Əbdəvidin öldürülməsi bu döyüşdə İslamın qələbəsində və kafirlərin məğlubiyyətində çox mühüm rol oynadı.
Əmirəlmöminin (ə) döyüşə gedərkən Peyğəmbər (s) buyurdu:
“Bütün iman bütün küfrün qarşısına çıxdı.” [9]
Əli (ə) Əmr ibn Əbdəvidi öldürdükdən sonra Peyğəmbər (s) buyurdu:
“Əli ibn Əbi Talibin Əmr ibn Əbdüvəd ilə döyüşü qiyamətə qədər ümmətimin bütün əməllərindən üstündür.” [10]
Əmirəlmöminin (ə) özü də buyurmuşdur:
“Min nəfərə bərabər olan Əmr ibn Əbdəvidi mən öldürdüm.” [11]
İbn Abbas isə bu barədə demişdir:
“Allah Xəndək döyüşündə Əli ibn Əbi Talib vasitəsilə – Əmri öldürməklə – möminləri döyüşdən rahat etdi.” [12]
Mövlaya məxsus məqam
İbn Əbil-Hədid (sünni alimlərindən) yazır: “Əbu Hüzeyldən soruşdular: Allah yanında Əbu Bəkrin məqamı böyükdür, yoxsa Əlinin? Cavab verdi: Əli Xəndək günü Əmr ibn Əbdəvid ilə döyüşə qalxdığı zaman onun bu əməli bütün mühacir və ənsarın ibadət və əməllərinə bərabər oldu, hətta onlardan da üstün idi; təkcə Əbu Bəkrin əməli ilə müqayisə etməyə isə söz belə gedə bilməz.” [13]
Əmirəlmömininin (ə) ziyarətnaməsində Xəndək döyüşünə işarə
“Sənə salam olsun, ey Allahın Əhzab (Xəndək) günü möminləri döyüşdən sənin vasitənlə qoruduğu şəxs!”
“Sənə salam olsun, ey möcüzə və ayələrin zahir olduğu şəxs! Salam olsun sənə, ey döyüşlərin əmiri!”
“Sənə salam olsun, ey döyüş meydanındakı hücumlarından göy mələklərinin heyrətə düşdüyü şəxs!” [14]
Qeybi yardım
Düşmənin məğlubiyyətini tamamlayan və Qüreyşin geri çəkilmə qərarını qəti edən amil qəfil baş verən güclü fırtına oldu. Bu fırtına çadırları sökür, yemək qazanlarını oddan aşırdı. Bu ilahi yardım və havanın kəskin soyuması onların vəziyyətini daha da çətinləşdirdi.
Əhzab surəsinin 9-cu ayəsində buyurulur:
يا أيُّها الَّذينَ آمَنوا اذكُروا نِعمَةَ اللهِ عَلَيكُم إِذ جَاءَتكُم جُنودٌ فَأرسَلنا عَلَيهِم رِيحًا و جُنودًا لَم تَرَوهَا
“Ey iman gətirənlər! Allahın sizə olan nemətini xatırlayın: ordular sizə hücum etdikdə Biz onların üzərinə şiddətli külək və görmədiyiniz qoşunlar göndərdik.”
Bu vaxt Peyğəmbər (s) Hüzeyfəni xəndəyin yanından kənara düşmənin gecə hərəkətlərini öyrənmək üçün göndərdi. O, düşmən düşərgəsinə daxil oldu və Əbu Süfyanın belə dediyini eşitdi:
“Ey Qüreyş! Burada qalmaq yeri deyil. Heyvanlarımız tələf oldu, külək çadır və ocaqları məhv etdi, Bəni Qureyzə də əhdini pozdu. Ən yaxşısı geri qayıtmaqdır.”
Sonra o, dəvəsinə minib geri çəkildi. Hüzeyfə geri dönərək müşriklərin geri çəkilməsi xəbərini Peyğəmbərə və müsəlmanlara çatdırdı [15].
Mənbələr
- Əl-Ənsab, 1-ci cild, səh. 343
- Təvil əl-ayat əz-Zahirə, 2-ci cild, səh. 607
- Tarix Təbəri, 2-ci cild, səh. 574
- Təvil əl-ayat əz-Zahirə fi Fəzail əl-İtrə əz-Zahirə, 1-ci cild, səh. 443
- Əl-Məğazi, 2-ci cild, səh. 471
- Bihar əl-ənvar, 39-cu cild, səh. 5 / Şərh Nəhcül-Bəlağə, 19-cu cild, səh. 63
- Mədinətül-Muaciz əl-Əimmət əl-İsnə Aşər, 1-ci cild, səh. 427
- Bihar əl-ənvar, 20-ci cild, səh. 203
- Şərh Nəhcül-Bəlağə, 13-cü cild, səh. 261
- Mustədrək Hakim Nişaburi, 3-cü cild, səh. 32 / Şəvahid ət-Tənzil, 2-ci cild, səh. 15
- Əl-Xisal, 2-ci cild, səh. 572
- Şəvahid ət-Tənzil, 2-ci cild, səh. 10
- Şərh Nəhcül-Bəlağə, 19-cu cild, səh. 60
- Zad əl-Məad, 17 Rəbiül-əvvəl ziyarəti / Əl-Məzər əl-Kəbir, 1-ci cild, səh. 205
- Əl-Məğazi, 2-ci cild, səh. 292
