Əslində, bu şəhəri “şiələrin dini paytaxtı” adlandırmaq olar. Çünki Nəcəf elmi hövzəsi qədim tarixə malik olub, həmişə fiqh, İslam elmləri və şiə mərcəiyyətinin əsas mərkəzlərindən biri olmuş və tarix boyu İslamın müqəddəsliklərinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır.
Bu tarixi şəhər öz müqəddəsliyini və dini mövqeyini Əmirəlmöminin həzrət Əlinin (ə) mübarək məqbərəsinin burada yerləşməsindən alır. Bu məqbərə şəhərin ən əsas simvolu, Nəcəfin döyünən qəlbi və hər il dünyanın müxtəlif yerlərindən milyonlarla zəvvarı cəlb edən müqəddəs bir məkandır.
Nəcəfdə elmi hərəkatı Kufə məktəbinin davamı hesab etmək olar. Çünki hicri IV əsrin əvvəllərində bir qrup şiə alimi və elm tələbələri bu şəhərə köçərək onu dini mərcəiyyət mərkəzinə çevirdilər. Daha sonra, xüsusilə Alibuyə dövründə bir çox elmi ailələr Nəcəfə gəldi və həmin hakimiyyətin dəstəyi ilə şəhər həm abadlıq, həm də elmi-mədəni baxımdan əhəmiyyətli inkişaf etdi.
Nəcəfdə məskunlaşan ilk böyük alimlər
Hicri 296-cı ildə “əl-Məstur” və ya “əl-Məktum” kimi tanınan Hüseyn ibn Əhməd Nəcəfə – Əmirəlmömininin (ə) məqbərəsini ziyarət etmək üçün səfər etdi və bu səfər zamanı Əbülqasim Hüseyn ibn Ruh və Əli ibn Fəzl kimi görkəmli alimlərlə əlaqə qurdu.
Bir qədər sonra, hicri 308-ci ildə “İbn əs-Sidra” kimi tanınan Seyyid Şərəfuddin Məhəmməd Nəcəfdə məskunlaşdı. O, alimlərin rəhbəri (nəqib) vəzifəsinə yüksəldi və ömrünün sonuna qədər burada qaldı. Onun nəsli “Bəni əs-Sidrə” adı ilə tanındı.
Şeyx Əhməd ibn Əli Nəcaşi özünün “Rical” əsərində yazır ki, İshaq ibn Həsən ibn Bəkran Əqrəyi Təmmarı Kufədə görmüş və ondan Kuleyninin kitabını rəvayət etmişdir. Şeyx Ağa Bozorq Tehrani izah edir ki, “mücavir” sözü müqəddəs məkanlarda daimi yaşamaq mənasını verir və bu, onun Nəcəfdə məskunlaşdığını göstərir.
Həmçinin, Şeyx Nəcaşi hicri 400-cü ildə Nəcəfə səfər etmiş və burada Şeyx Əbunəsr Hibətullah ibn Əhməd ibn Məhəmməd (İbn Bərinə) və öz müəllimi Əbu Abdullah ibn Xəmri kimi alimlərlə görüşmüşdür.
Nəcəf şəhərinin elmi yüksəlişi və inkişafı
Hicri IV əsrin sonlarında Nəcəfin elmi yüksəlişindən sonra şəhərdə əsas təhsil mərkəzi imam Əli (ə) hərəminin həyəti oldu. Bu məkan elm və fəzilət axtaranları öz ətrafında toplayırdı. Məhəmməd peyğəmbər (s) Əmirəlmöminin Əli (ə) haqqında belə buyurmuşdur: “Mən elm şəhəriyəm, Əli isə onun qapısıdır. Kim elm istəyirsə, bu qapıdan daxil olmalıdır.”
Nəcəfdə elmi hərəkat hicri 448-ci ildə Şeyxut-taifə Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Həsən Tusinin Bağdaddan bu şəhərə köçməsi ilə daha da sürətləndi. O, Nəcəf elmi hövzəsinin tədris sistemini təşkil edərək fiqh, təfsir, hədis, kəlam və rical sahələrində çoxsaylı əsərlər yazdı və şiə mərcəiyyətinin aparıcı simasına çevrildi. Onun hicri 460-cı ildə vəfatından sonra Nəcəf İmamiyyə şiələrinin ən böyük elmi mərkəzlərindən birinə çevrildi və İslam dünyasının müxtəlif bölgələrindən tələbələr buraya axın etməyə başladılar.
Dini rəhbərlər və böyük alimlər Nəcəfin qədim məhəllələrində, xüsusilə imam Əli (ə) hərəminin ətrafında və Qərəvi mədrəsəsində çoxsaylı məktəblər təsis etdilər. Bu məktəblərdən minlərlə alim, müctəhid və görkəmli mütəfəkkir yetişdi və onlar şəhərin elmi və mədəni inkişafında mühüm rol oynadılar. Bununla yanaşı, Nəcəf kitabxanaçılar, şairlər, yazıçılar və natiqlərin də fəaliyyət göstərdiyi bir mərkəz idi ki, bu da şəhərin elmi və mədəni zənginliyini daha da artırdı.
Kitabxanalar – Nəcəfin zəngin və dəyərli xəzinələri
Nəcəf, xüsusilə zəngin elmi mühiti, çoxsaylı xəzinələri və nadir əlyazmalarla dolu kitabxanaları sayəsində geniş şöhrət qazanmışdır. Bu kitabxanalar və əlyazmalar alimlərin, ədiblərin və mədəniyyət xadimlərinin istifadəsinə açıq idi. Onların arasında “Rövzəyi-Heydəriyyə” kitabxanası xüsusi yerə malik idi. Belə mərkəzlər Nəcəfin İslam dünyasındakı elmi və sivilizasiya əhəmiyyətinin parlaq nümunəsi hesab olunurdu.
Bununla yanaşı, Nəcəfdə kitab bazarının canlanması və fikri fəaliyyətlərin inkişafı hicri XIV əsrin əvvəllərində çoxsaylı mətbəə və nəşrlərin yaranmasına səbəb oldu. İraqın ilk ərəb jurnalı olan “əl-Elm” 1328-ci hicri ildə “Əllamə Məhəmmədəli Hibətuddin Şəhristani”nin redaktorluğu ilə nəşr edilmişdir.
Nəcəf tarix boyu İslam elminin və düşüncəsinin yayılma mərkəzi, həmçinin şiə mərcəiyyətinin beşiyi olmuşdur. Bu şəhər təxminən min ilə yaxın müddətdə dini və elmi rəhbərlik məsuliyyətini üzərinə götürmüşdür. Bu gün də Nəcəf dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn tələbə və tədqiqatçıların əsas ünvanıdır və hər il onlarla alim və müctəhid burada yetişərək Əhli-beyt (ə) maarifini dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayırlar.
Nəcəf zühur dövründə
Məlumdur ki, məsum imamlar (ə) İraq torpağına xüsusi diqqət göstərmişlər. Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) Nəcəfin yüksək mövqeyini və əhəmiyyətini yaxşı bilirdi. Buna görə də hicri 36-cı ildə xilafətin paytaxtını Mədinədən Kufəyə köçürdü. Bu diqqət digər imamların dövründə də davam etdi və göstərdi ki, İraq həm coğrafi, həm də sosial-mədəni baxımdan ilahi planda xüsusi yer tutur. Bu plana əsasən, bu mübarək torpaq gələcəkdə həzrət Məhdinin (ə.f) zülm və ədalətsizliyə son qoymaq və ilahi ədalət dövlətini qurmaq üçün hərəkatının başlanğıc nöqtəsi olacaqdır.
Əhli-beytdən (ə) nəql olunan rəvayətlər və müxtəlif tarixi-mənəvi dəlillər açıq şəkildə göstərir ki, zühur dövründə İraq Əhli-beytin proqramının əsas mərkəzi olacaqdır. Həmin dövrdə İmam Məhdi (ə.f) Kufəni öz hakimiyyətinin paytaxtı edəcəkdir. Beləliklə, Nəcəfdən başlayaraq layiqli insanlar və sadiq tərəfdarların köməyi ilə həqiqi İslam bayrağı bütün dünyaya yayılacaqdır.
Rəvayətlərdən nümunələr
“Şeyx Məhəmməd ibn İbrahim Nömani” Əbu Həmzə Sümali vasitəsilə İmam Məhəmməd Baqirdən (ə) belə nəql edir:
“Ey Sabit! Sanki görürəm ki, Əhli-beytimdən olan Qaim sizin Nəcəfinizin yüksəkliklərində zahir olur və Kufəyə işarə edir. O, orada zahir olduqda Peyğəmbərin (s) bayrağını qaldıracaq. Bayraq qaldırıldıqda Bədr mələkləri ona nazil olacaqlar…”
Əbu Həmzə soruşur:
– Peyğəmbərin bayrağı nədir?
İmam buyurur:
– Onun dirəyi Allahın ərş sütunlarındandır və ilahi rəhmətdir; qalan hissəsi isə Allahın köməyindəndir. O bayraq haraya yönəlsə, Allah oranı məhv edər.
Soruşur:
– Bu bayraq sizin yanınızdadır, yoxsa Qaim üçün gətiriləcək?
İmam cavab verir:
– Ona gətiriləcək.
Soruşur:
– Kim gətirəcək?
İmam buyurur:
– Cəbrail.
İmam Həsən Əsgəri (ə) də buyurmuşdur:
“O (İmam Məhdi) elə bir qeybə çəkiləcək ki, nadanlar çaşacaq, batil əhli həlak olacaq və zühur vaxtını təyin edənlər yalançı çıxacaqlar. Sonra o zühur edəcək və sanki ağ bayraqları görürəm ki, Nəcəf-Kufədə onun başı üzərində dalğalanır.”
Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) isə buyurur:
“Sanki onu görürəm ki, Vadiüssəlamdan Səhlə məscidinə doğru gəlir, alnı və əlləri nişanəli ağ ata minmiş halda və belə dua edir: La ilahə illəllah, haqqən və yəqinən; La ilahə illəllah, imanən və sidqən; La ilahə illəllah, ibadətən və riqqətən.”
Başqa bir rəvayətdə “Müfəzzəl ibn Ömər” İmam Cəfər Sadiqdən (ə) soruşur:
– Ey haqq imamı, Məhdinin (ə.f) evi və möminlərin toplaşacağı yer haradır?
İmam buyurur:
– Onun hakimiyyət mərkəzi Kufə olacaq; məhkəmə yeri Kufə məscidi, beytülmalı və qənimətlərin bölüşdürülməsi Səhlə məscidi, təklik yeri isə Nəcəfin ağ təpələri olacaq.
Müfəzzəl yenidən soruşur:
– Bütün möminlər Kufədə olacaqmı?
İmam buyurur:
– Bəli, Allaha and olsun ki, elə olacaq. Torpağın qiyməti o qədər artacaq ki, kiçik bir sahə çox baha satılacaq. Kufənin sahəsi genişlənərək Kərbəlaya qədər çatacaq. Allah Kərbəlanı elə bir mərkəz edəcək ki, mələklər və möminlər ora gedib-gələcəklər. Orada elə bərəkətlər olacaq ki, bir mömin orada dua etsə, Allah ona dünya mülkündən min qat artıq bəxş edər.
Mənbə: “Tarix əl-mərqəd əl-ələvi əl-mütəhhər” kitabından götürülmüşdür.
