Əgər Əmirəlmöminini (ə) bir kəlmə ilə ifadə etmək istəsək, bu kəlmə “ədalət” olar. O, həyatının bütün sahələrində, o cümlədən dövlət xəzinəsinin bölünməsi, vəzifəli şəxslərlə davranış və sosial məsələlərdə ədaləti əsas prinsipi sayırdı.
Aşağıda Əmirəlmömininin (ə) qərar verməkdəki möhtəşəm bacarığı və qəzəblə deyil, dəqiqliklə yanaşması barədə bəzi hədis və məlumatlar təqdim olunur.
Əmirəlmömininin (ə) Yəməndə qəzavətə təyin olunması
Peyğəmbərimiz (s) Əmirəlmöminin (ə) barədə belə buyururlar: “Ən yaxşı hakimləriniz məndən sonra Əlidir.” (1)
O, yalnız gənc olmasına baxmayaraq, Yəməndə xalq arasında qəzavətə təyin edilərkən Peyğəmbərimiz (s) tərəfindən seçilmişdi.
Bu göstərir ki, Əmirəlmöminin (ə) ilahi ilham və hüquqi bacarıqlara malik idi və Peyğəmbərimiz (s) onu ümmətin ən ədalətli şəxsi kimi tanımışdır.
Şeyx Müfid deyir: “Əmirəlmöminin (ə) barədə mövcud hədislərdən biri Yəməndə xalq arasında qəzavətə təyin olunması ilə bağlıdır. Peyğəmbər (s) onu oraya göndərmişdi ki, qanunları onlara öyrətsin və haram-həlalları açıqlasın, həmçinin Quran əsasında hökm versin.”
O, Peyğəmbərə belə demişdi: “Məni qəzavət etməyə təyin etmisiniz, halbuki mən gəncəm və qəzavətə dair hər şeyi bilmirəm.” Peyğəmbər (s) cavab verdi: “Gəl yaxınlaş.”
Əmirəlmöminin (ə) yaxınlaşdı və Peyğəmbər (s) əlini onun sinəsinə qoyaraq dua etdi: “Allahım, onun qəlbini hidayət et və dilini möhkəm et.”
Əmirəlmöminin (ə) dedi: “Bundan sonra heç vaxt iki şəxsin arasındakı hökm zamanı şübhəyə düşmədim.” (2)
Əmirəlmömininin (ə) qəzavətdə bəzi tövsiyələri
O, Malik Əştərə yazdığı məktubda hakim üçün vacib xüsusiyyətləri belə izah edir:
“Xalq arasında hökm vermək üçün şəxslər arasından seçəcəyin hakim elə olsun ki, sənin gözündə ən fəzilətli və ən yaxşı olsun. O, işlərin qarşısında sıxıntıya düşməsin və müraciət edənlərin davranışları onun əsəblərini pozmasın. (3)
Əgər səhvə yol versə, dərhal bunu başa düşsün və haqqı tanıdığı anda gecikmədən ona qayıtsın. O, tələskən və tamahkar olmamalıdır (4) və haqqı əldə etmək üçün səthi və az məlumatla kifayətlənməsin. Müraciət edənlərin gediş-gəlişindən az yorulsun və işlərin aydınlaşması üçün səbirli olsun. (5)
Qərar verdiyi zaman isə hökmündə qəti olsun. O, tərif və övgülərdən ucalan qürura qapılmasın və xoş sözlər onun davranışına təsir etməsin; belə şəxslər nadir hallarda tapılır.
Sonra bu şəxsin hökmünü diqqətlə izləyin və ciddi şəkildə nəzarət edin. Ona imkan yaradın ki, başqalarına ehtiyacı olmasın və bəhanəsi olmasın. Onun mövqeyini o qədər yüksək saxlayın ki, yaxınlarınızdan heç kim onun üzərində həsəd aparmasın və başqalarının zərərindən qorunmuş olsun. Burada diqqətli olun ki, bu din (islami hökm və idarəetmə) əslində layiqli olmayan şəxslərin əlinə keçmişdi; onlar isə onu öz nəfsani arzularına görə idarə edir və dünya mənfəəti üçün istifadə edirdilər.” (6)
Qeyri-layiqli hakimlər barədə Əmirəlmöminin (ə)-nin kəlamı
Əmirəlmöminin (ə) deyir ki, ümmət arasında hökm verən, amma qəzavət etməyə layiq olmayan şəxslər barədə belə düşünülməlidir:
“Allah yanında ən nifrətliləri iki nəfərdir: biri Allah tərəfindən buraxılmış, doğru yoldan sapmış və bidətçi sözlərə aludə olmuş, insanları azğınlığa çağıran kimsədir. O, aldananlara fəlakət gətirir. O, keçmiş öndərlərin tövsiyələrindən üz döndərir və öz həyatında və ya ölümündən sonra onu izləyənlər üçün azğınlıq gətirir. O, başqalarının səhvlərinin yükünü daşıyır və öz səhvlərinin də altında qalır. Belə adam, cəhalətləri toplayan və cahil insanları azdıran bir kimsədir; o, fitnə və fəsad içində kor-koranə hərəkət edir, başqaları onu bilikli sanır, amma həqiqətdə cahildir. O, tələsik qərar verir, çox olan şeylərdən istifadə etmək əvəzinə az olanı dəyərləndirir. O, yalnız öz cəhalətindən zövq alır və boş yerə mal yığır. Əgər çətin məsələ qarşısına çıxsa, ona cavab vermək üçün anlaşılmaz və boş sözlər deyir və hökm verir. O, ipək tor kimi şübhə içindədir; haqqın özündə olduğunu bilmir və ya səhv etdiyini anlamır.
Doğru danışsa belə, səhv etdiyini düşünüb qorxur, səhv edibsə, bəlkə də doğru olduğuna ümid edir. Cahilin səhvləri onu çaşdırır; o, tıxac və tufan kimi bir tərəfdən o tərəfə hərəkət edir. Elm sahibi olmadığı hər şeyi nəzərə almır və görmür.
Hədisləri əsassız və qarışıq şəkildə yayır. And olsun ki, bilmədiyi işlərdə hökm verməyə heç bir dəyər vermir və diqqət yetirmir. Bəlkə inanc baxımından başqası ilə razı ola bilər, amma görüş baxımından fərqli ola bilər. Əgər ona zülm edilərsə, bunu bilmədiyindən gizlədir.
Onun zülmkar hökmü insanların qanını qaynadır və insanlar Allahın yanında ondan şikayət edəcəklər: ‘Allahım, bizi cahillik içində yaşayan və azğınlıqda ölən kəslərin əhatəsindən qoru. Allahım, bizi belə bir cəmiyyətə daxil et ki, onların arasında Allahın kitabından daha qiymətli bir şey olmasın; düzgün oxunduqda kitabdan dəyərli başqa bir şey olmasın.’” (9)
Əmirəlmöminin (ə) ədalətin ən ali nümunəsi
İmam Baqir (ə) nəql edir:
“Peyğəmbərimiz (s) Əmirəlmöminini (ə) Yəmənə göndərdi. Orada bir Yəmənli kişinin atı qaçdı və birinə təpik vuraraq öldürdü. (10) Qətlin hüququnu tələb edən yaxınları Əmirəlmöminin (ə)-nin yanına gəldilər. At sahibi isə şərik olmadığını və atın onun evindən qaçdığını təsdiqlədi. Əmirəlmöminin (ə) həmin kişinin qanını haqsız hesab etdi və qətli ləğv etdi.
Yəmənlilər bu hökmdən şikayət edərək Peyğəmbərin yanına (s) gəldilər və dedilər: Əli bizə zülm etdi, ölümüzün qanını ləğv etdi.
Peyğəmbərimiz (s) buyurdu: Əmirəlmöminin (ə) zülmkar deyil və bu iş üçün yaradılmayıb. Məndən sonra vəsiyyət onunla olacaq, hökm onun hökmüdür və sözü onun sözüdür. Onun hökmünü, sözünü və vəsiyyətini yalnız kafirlər rədd edər; möminlər isə onun hökmü və sözünə razı olmalıdır.
Yəmən xalqı Peyğəmbərin (s) Əmirəlmöminin (ə) barədə sözlərini eşitdikdə dedi: Ey Peyğəmbər, biz Əlinin hökmünə və sözünə razıyıq. Peyğəmbərimiz (s) buyurdu: Bu sözləriniz artıq dediklərinizdən tövbə kimi qəbul olunur. (11)
Altı aylıq körpə ilə bağlı hökm
“Ömər bir qadını gətirdi; qadın altı aylıq hamiləlikdən sonra doğum etmişdi və daşqalağa məhkum edilmişdi. Əmirəlmöminin (ə) Ömərə dedi: Mən Allahın Kitabına əsaslanaraq səninlə mübahisə edirəm. Allah buyurur ki, hamiləlikdən doğum sonrası süd dövrünə qədər müddət 30 aydır (12,13). Allah buyurur: “Ana tam süd vermək istəyirsə, övladına tam iki il süd versin (14).
Əgər qadın süd dövrünü iki il tamamlayırsa və hamiləliklə birlikdə 30 ay edirsə, deməli hamiləliyi altı ay olmuşdur.
Buna görə Ömər həmin qadını azad etdi və hökm belə qeydə alındı. Səhabə, tabein və bu hökmü onlardan qəbul edənlər bu günə qədər həmin hökmü tətbiq edirlər. (15)
Əmirəlmöminin (ə) digər hadisələrdə də Allahın Kitabına əsaslanaraq hökm verirdi və insanların ağlı bu qərarları tam anlamır; yalnız ən kamilləri, Allahın hidayət etdiyi və dini elmləri öyrətdiyi şəxslər başa düşə bilər.
Şübhəsiz ki, Əmirəlmöminin (ə)-nin şəxsiyyəti yalnız böyük bir şəxsiyyət deyil, həm də insan həyatının müxtəlif sahələrində dərinliyi, zənginliyi və əsrlər boyu sivilizasiyaya gətirdiyi yeniliklər baxımından İslamın möcüzələrindən biridir.”
Mənbələr
- Ərşad, Şeyx Müfid, Beyrut, 1993.
- Əmirəlmöminin Ali ibn Əbu Talib (ə)-nin qərarları, Allame Seyid Mohsin Amin Amili.
- Nəhcül-İmam Əli (ə) fil-Qəza, Fazil Abbas Molla.
- Qəza Əmirəlmöminin Ali ibn Əbu Talib (ə), Şeyx Muhammad Taqi Tustari.
- İhticac, Şeyx Təbrisi, cild 2, s.103
- Nəhcül-Bəlağə, xütbələr, cild 1 və 3.
- Əmali, Şeyx Saduq, s.429
- Quran, Surə Əhqaf 15; Surə Əraf 15; Surə Bəqərə 233.
