Nəcəf şəhərinin coğrafi mövqeyi
Nəcəf Əşrəf şəhəri İraqın cənub-qərbində, Fərat çayının qərbində yerləşir və Bağdad vilayətindən təxminən 160 km məsafədədir. Şəhər geniş və düz bir ərazi üzərində qurulmuşdur. Qərb tərəfdən “Bəhr ən-Nəcəf” adlanan alçaq sahəyə baxır, şimaldan isə Vadiüs-səlam qəbiristanlığı ilə məhdudlaşır.
“Rəbvət ən-Nəcəf” kimi tanınan bu düzənlik Nəcəf–Kərbəla üçbucaqlı yaylasının bir hissəsidir.
Şəhərin ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən təxminən 176 metr hündürlükdədir, qərb kənarlarında isə bu göstərici 100–120 metr arasında dəyişir. Yayla ümumilikdə nisbətən hamar olsa da, külək və təbii eroziya nəticəsində yarğanlar əmələ gəlmişdir və cənub-qərbdən “Bəhr ən-Nəcəf”-ə doğru meyllidir.
Nəcəfin qərbində “Tar ən-Nəcəf” adlı qayalıq zolaq yerləşir ki, onun şimal istiqamətində davamı Kərbəlaya qədər “Tar əs-Seyyid” adı ilə uzanır. Bu sahələrdə yaylanın qaya qatları açıq şəkildə görünür.
Nəcəfin iqlimi
Nəcəfin iqlimi səhralı və qurudur: yaylar çox isti, qışlar isə nisbətən soyuq keçir; yağıntı azdır və tez-tez səhradan gələn toz və qum fırtınaları müşahidə olunur.
Bu şəhər İraqda ən çox günəş şüası alan bölgələrdən biridir, xüsusilə yay aylarında. Buna görə də qədim Nəcəf evləri xüsusi memarlıq üslubunda, dar küçələrlə tikilmişdir ki, istilikdən qorunsun.
Tikintidə kərpic, gips və ağac kimi materiallardan istifadə olunurdu. İnsanlar istidən qorunmaq üçün yeraltı “sərdabələr” qazırdılar. Səthi su mənbələrinin azlığı səbəbindən isə yeraltı quyulardan istifadə edilirdi.
Hazırda yay aylarında temperatur bəzən 50°C-dən yuxarı qalxır və qlobal istiləşmə iqlim dəyişikliklərini daha da şiddətləndirir. Bundan əlavə, düzgün olmayan şəhərsalma siyasəti, çay sularının azalması, quraqlıq və yağışın azlığı bölgədə təbii bitki örtüyünün azalmasına səbəb olmuşdur.
Əhalinin artması, nəqliyyat vasitələrinin çoxalması, təmiz enerjidən az istifadə və digər amillər isə havanın çirklənməsinə, temperaturun yüksəlməsinə və toz fırtınalarının artmasına gətirib çıxarmışdır.
Nəcəf şəhərinin formalaşması və inkişaf tarixi
Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) 40-cı hicri ildə şəhid olduqdan sonra öz vəsiyyətinə əsasən “Rəbvət ən-Nəcəf”-də dəfn edilmişdir.
Onun mübarək qəbri bir müddət gizli saxlanılmış, ta ki 132-ci hicri ildə Əməvilərin süqutundan sonra, İmam Cəfər Sadiqin (ə) dövründə aşkar edilənə qədər.
Əmirəlmömininin (ə) məzarı üzərində ilk rəsmi türbə 283-cü hicri ildə “Seyyid Məhəmməd ibn Zeyd Həsəni” tərəfindən inşa edilmişdir. Bu tikili Nəcəf şəhərinin yaranmasının başlanğıcı sayılır və onun inkişafının əsasını qoymuşdur.
Bundan sonra Əhli-beyt nəslindən olanlar və şiə böyükləri Nəcəfdə məskunlaşmağa başladılar. Tədricən Kufə və digər bölgələrdən elmi ailələr bu şəhərə köç etdilər. Zamanla müqəddəs məzar ətrafında çoxlu evlər və tikililər inşa olundu və şəhər inkişaf etdi.
Büveyhilər dövründə, xüsusilə 371-ci hicri ildə Əzudəddövlənin hakimiyyəti zamanı, müqəddəs məzarın abadlaşdırılmasına və ziyarətçilərə xüsusi diqqət yetirildi. Bu dövrdə Nəcəf abad və sıx məskunlaşmış bir şəhərə çevrildi.
Daha sonrakı dövrlərdə, xüsusilə Cəlairilər zamanında isə şəhər memarlıq və şəhərsalma baxımından daha da inkişaf etdi.
Nəcəf şəhərinin Hira və Kufə ilə tarixi əlaqəsi
Nəcəf, Hira və Kufə ilə birlikdə “mədəni üçbucaq” təşkil edirdi. Bu üçlük İraq tarixində – istər İslamdan əvvəl, istərsə də sonrakı dövrlərdə – sosial, iqtisadi, siyasi, dini, elmi və mədəni sahələrdə böyük rol oynamışdır.
Tarixi mənbələrə görə, Hira şəhərinin ilk əsası Babil hökmdarı Buxtunnəsr (e.ə. 604–562) dövrünə gedib çıxır.
Təbəri nəql edir:
“O, öz ölkəsinə gedib-gələn ərəb tacirlərini Nəcəf bölgəsində topladı, onlar üçün evlər və qalalar tikdirdi və oraya mühafizəçilər təyin etdi.”
Hiranın əsas şöhrəti Ləxmi hökmdarları dövründə (633-268 miladi) olmuşdur. Onlar xristian idilər və buna görə də bölgədə çoxlu xristian monastırları tikilmişdi ki, onların izləri bu günə qədər qalmaqdadır.
Kufə şəhəri 17-ci hicri ildə (638 miladi) qurulduqdan sonra mühüm siyasi və inzibati mərkəzə çevrildi. 36-cı hicri ildə (657 miladi) isə Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) onu İslam dövlətinin paytaxtı seçdi.
Nəcəf coğrafi və tarixi baxımdan həmişə Hira və Kufə ilə bağlı olmuşdur. Buna görə də ona “Nəcəf əl-Hira” və ya “Nəcəf əl-Kufə” kimi adlar verilmişdir.
Tarixçilərin baxışında Nəcəf
Bilazəri nəql edir:
“Müsəlmanlar Mədain şəhərində məskunlaşdıqdan sonra oranın şəraitindən narazı qaldılar. Buna görə Ömər ibn Xəttab onlara daha uyğun bir yer seçməyi əmr etdi. Nəticədə Səd ibn Əbi Vəqqas və onun köməkçiləri indiki Kufə ərazisinə gəldilər. O vaxt bu yer Xəddül-əzra adı ilə tanınırdı və lalə və papatyaya bənzər çiçəklərlə dolu idi. Onlar buranı şəhər qurmaq üçün seçdilər.”
Əbumənsur Səalibi belə nəql edir:
“Nüman ibn Münzir bir gün Hira ətrafındakı çöllərə gəzməyə çıxdı. Orada gözəl qırmızı lalələr gördü və çox bəyəndiyi üçün həmin ərazinin qorunmasını əmr etdi. O vaxtdan bu güllər şəqaiq ən-Nüman adı ilə məşhur oldu.”
İbn Cövzi də “Əəşa” adlı rəvayətçidən belə nəql edir:
“Nüman Hira çöllərinə getdi. Orada şih, qeysum, xuzama, zəfəran, şəqaiq ən-Nüman və papatya kimi bitkilər var idi. Lalələri bəyəndikdə dedi: kim bu güllərdən dərsə, əli kəsilsin. Buna görə də bu güllər şəqaiq ən-Nüman adlandırıldı.”
Həmçinin Əbu Abdullah Himyəri Xalid ibn Vəlid ilə Əbdülməsih ibn Bəqilə əl-Qəssani arasında baş verən söhbəti belə nəql edir:
“Keçmişdə dəniz Nəcəfə qədər uzanırdı və Hindistan və Çin gəmiləri orada lövbər salırdı. Hira qadınları yalnız bir çörəklə yol boyu bağlar və şirin sulu məntəqələrdən keçərək Şama çata bilirdilər. Lakin bu gün bütün o abadlıq və əzəmət yox olmuş, torpaq quruyaraq viran qalmışdır. Bu, insanların və torpaqların halının dəyişməsi ilə bağlı ilahi qanundur.”
Nəcəf və Kufə ətrafının xüsusiyyətləri
Kufə və Nəcəf ətrafındakı düzənliklər bol səhra bitkiləri ilə örtülü olduğundan ərəb tayfaları üçün otlaq kimi istifadə olunurdu. İbn Həzm Əbi Raşid Səlmanidən nəql edir ki, o, həmin ərazidə ailəsinin dəvələrini otarırdı.
Nəcəf torpağı həmçinin təmiz havası və səhraya açıq olması səbəbindən xəstəliklər zamanı sığınacaq və müalicə yeri hesab olunurdu.
Təbəri “Xorənq” sarayının tikilmə səbəbi barədə yazır:
“Sasani hökmdarı Yezdəgird oğlu Bəhram Gurun sağlam mühitdə böyüməsi üçün xəstəliklərdən uzaq bir yer axtarırdı. Buna görə onu Nüman ibn Münzirə tapşırdı ki, Hira çöllərində onun üçün bir saray tikdirsin.”
Nəcəf bölgəsində dəfn və yaşayış
Kufə şəhəri qurulduqdan sonra ərəb tayfaları orada məskunlaşdı və “əs-Səviyə” bölgəsinin bir hissəsi Kufənin ümumi qəbiristanlığına çevrildi.
Orada bir çox səhabə və tabiun dəfn edilmişdir, o cümlədən:
- Hubab ibn Ərət (vəfatı 37 hicri)
- Kumeyl ibn Ziyad (vəfatı 82 hicri) – onun məşhur məzarı “Hənnana” bölgəsində yerləşir.
Əvvəllər Kufə əhalisi ölülərini şəhərin daxilində dəfn edirdi. Lakin Peyğəmbər səhabəsi Hubab ibn Ərətin vəsiyyətindən sonra – o, “Zəhr” bölgəsində dəfn olunmaq istəmişdi – bu yer ümumi qəbiristanlığa çevrildi və o, burada dəfn olunan ilk şəxs oldu.
Səyyahların təsvirində Nəcəf
Əndəluslu səyyah İbn Cübeyr 579-cu hicri ildə (1183 miladi) səfəri zamanı Nəcəfi xatırlayaraq onu Kufə yaxınlığında, səhranın kənarında yerləşən geniş və möhkəm bir ərazi kimi təsvir etmişdir.
O qeyd edir ki, şəhərin qərbində, təxminən bir fərsəx məsafədə Əmirəlmömininə (ə) aid edilən bir ziyarətgah yerləşir və onun üzərində möhtəşəm bir bina tikilmişdir. Lakin vaxt azlığı səbəbindən o, oranı ziyarət edə bilməmişdir.
İbn Bəttutə isə 727-ci hicri ildə (1326 miladi) Nəcəfə səfəri zamanı onu gözəl, əhalisi çox, abad və səliqəli bazarlara malik bir şəhər kimi təsvir edir və İraqın ən yaxşı şəhərlərindən biri hesab edir.
Zaman keçdikcə imam Əli (ə) hərəminin ətrafında evlər və məhəllələr formalaşdı və getdikcə genişləndi. İnsanların Nəcəfə kütləvi köçü həm Əmirəlmömininin (ə) məzarına yaxın olmaq, həm də böyük elmi hövzədə təhsil almaq məqsədi daşıyırdı. Bütün bu amillər Nəcəfi İslam dünyasının mühüm dini və elmi mərkəzlərindən birinə çevirmişdir.
Mənbə: “Tarix əl-mərqəd əl-ələvi əl-mütəhhər” kitabından götürülmüşdür.
