Cəməl müharibəsi İslam tarixinin ən acı hadisələrindən biridir. Bu hadisədə bəzi nüfuzlu şəxslərin əhdlərinə xilaf çıxması İslam Cəməliyyətini daxili müharibə uçurumunun astanasına gətirdi. Bu zaman Əmirəlmöminin Əli (ə) və onun vəfalı səhabələri son anadək insanları qəflət yuxusundan oyatmaq, Peyğəmbərin (s) xəbərdarlıqlarını xatırlatmaq və fitnənin başçılarına höccəti tamamlamaq üçün heç bir səydən çəkinmədilər.
Əmirəlmöminin Əli (ə) səbirli davranışı və sarsıdıcı xəbərdarlıqları ilə son ana qədər Cəməl hadisəsində əhdlərini pozanların əsl simasını ifşa etməyə çalışdı. Lakin fitnə başçılarının dünyaya bağlılığı və hiyləgərliyi onların haqq yoluna qayıtmasına mane oldu. Zübeyr Əmirəlmöminin Əli (ə) ilə döyüşməkdən peşman olduğunu bildirsə də, oğlunun kor-koranə inadkarlığı onun həqiqəti dərk etməsinə və doğru yola qayıtmasına mane oldu.
Fitnə törədənlərə höccətin tamamlanması
Cəməl döyüşü başlamazdan əvvəl Əmirəlmöminin Əli (ə) Təlhə və Zübeyrlə birbaşa söhbətində Qiyamət gününün nəticələri, dini qardaşlıq bağlarının pozulması və Peyğəmbərin (s) əvvəlcədən verdiyi xəbərləri xatırlatmaqla onları tutduqları yoldan döndərməyə çalışdı.
Əmirəlmöminin Əli (ə) Zübeyr və Təlhəni çağırdı ki, onlarla söhbət etsin. Onlar bir yerə toplaşdıqda atlarının boyunları bir-birinə çatacaq qədər yaxınlaşdılar. Əmirəlmöminin (ə) onlara buyurdu:
Görürəm ki, müharibə üçün atlar, döyüşçülər, döyüş tədarükü və çoxlu qüvvə toplamısınız. Bəs Qiyamət günü üçün də belə bir bəhanə hazırlamısınızmı? Allahdan qorxun və ipini möhkəm əyirdikdən sonra onu söküb dağıdan qadın kimi olmayın.
Məgər mən sizin din qardaşınız deyildimmi? Siz mənim qanımı tökməyi haram bilirdiniz, mən də sizin qanınızı tökməyi haram bilirdim. Məgər elə yeni bir hadisə baş veribmi ki, mənim qanımı tökməyi sizin üçün halal etsin?
Təlhə cavabında dedi: Sən insanları Osmana qarşı qaldırdın!
Mütəqqilərin Mövlası bu ayəni tilavət etdi:
O gün Allah onların haqq cəzasını tam verəcəkdir. (Nur surəsi, 25-ci ayə)
Sonra buyurdu: Allah Osmanın qatillərinə lənət etsin!
Daha sonra Həzrət (ə), Təlhəyə üz tutaraq buyurdu:
Ey Təlhə! Peyğəmbərin (s) zövcəsini özünlə gətirmisən ki, onun vasitəsilə döyüşəsən, halbuki öz zövcəni evdə gizlətmisən?! Məgər mənimlə beyət etməmişdin?
Sonra Həzrət (ə), Zübeyrə tərəf dönüb soruşdu:
Səni evindən-eşiyindən çıxaran nə oldu?
Zübeyr cavab verdi: Sən məni çıxardın. Mən bu məqamda özümdən daha layiqli bir kəs tanımıram (yəni xilafəti öz haqqım hesab edirəm)!
Əmirəlmöminin Əli (ə) buyurdu:
Bəni-Qənm qəbiləsinin arasından Peyğəmbərlə (s) birlikdə keçdiyimiz günü xatırlayırsanmı? Peyğəmbər (s) mənə baxıb gülümsədi, mən də ona təbəssümlə cavab verdim. Sən dedin: “Əbu Talibin oğlu (ə) özünü bəyənməkdən və təkəbbürdən əl çəkmir”.
Allahın Rəsulu (s) sənə buyurdu: “O, təkəbbürlü deyil. Lakin sən onunla döyüşəcəksən, halbuki ona qarşı zülm edən sən olacaqsan”.
Zübeyr bu sözləri eşidəndə həmin hadisəni xatırladı və dedi:
İlahi, bəli, bu sözləri xatırladım! Əgər bunu xatırlasaydım, heç vaxt bu işə başlamazdım. Allaha and olsun ki, bundan sonra səninlə döyüşməyəcəyəm![1]
Cəməl səhabələrinə lənət
Əmirəlmöminin Əli (ə) Cəməl döyüşü günü Təlhə və Zübeyrlə açıq söhbəti zamanı Peyğəmbərin (s) Cəməl tərəfdarlarına lənət etdiyini xatırlatmaqla yanaşı, Osmanın hakimiyyəti dövründə uydurulmuş hədisləri tənqid edərək onların saxtalığını ifşa etdi.
Cabir İmam Baqirdən, Məhəmməd ibn Əlidən (ə) belə nəql edir:
Əmirəlmöminin Əli (ə) Cəməl döyüşü günü Təlhə və Zübeyrlə qarşılaşdı və onlarla söhbət etdi. Həzrət söhbəti əsnasında buyurdu:
“Sonuncu Peyğəmbərin hədislərini qoruyub saxlayan şəxslərdən bəziləri — onların bir qismi Peyğəmbərin (s) ailəsindəndir — bu məsələni yaxşı bilirlər. İndi o qadın (Aişə) də sizin qarşınızdadır. Ondan soruşun: Peyğəmbər (s) Cəməl tərəfdarlarına lənət edilmişdir.
Həqiqətən, iftira yaxan kəs uğursuzluğa düçar olmuşdur. (Taha surəsi, 61-ci ayə)”.
Təlhə Əmirəlmöminin Əliyə (ə) dedi:
“Subhanallah! Sən iddia edirsən ki, bizə lənət edilmişdir? Halbuki Allahın Rəsulu (s) buyurmuşdur: Mənim səhabələrimdən on nəfər Cənnətdədir”.
Əmirəlmöminin Əli (ə) buyurdu:
“Bu, Səid ibn Zeyd ibn Nüfeylin hədisidir ki, Osmanın hakimiyyəti dövründə uydurulmuşdur. İndi həmin on nəfərin adını çəkin”.
Ravi deyir: Onlar doqquz nəfərin adını çəkdilər, bir nəfər haqqında isə susdular».
Əmirəlmöminin Əli (ə) buyurdu:
«Bəs onuncu şəxs kimdir?
Onlar dedilər: Sənsən.
Həzrət buyurdu:
Allahu-Əkbər! Siz özünüz mənim Cənnət əhlindən olduğuma şəhadət verdiniz. Halbuki mən sizin ikinizin söylədiklərinə inanmıram və onları qəbul etmirəm.
Sonra buyurdu:
Dənəni yaran və insanı yaradan Allaha and olsun ki, Peyğəmbər (s) mənə qətiyyətlə və əminliklə xəbər vermişdir: Cəhənnəmdə bir quyu vardır və orada əvvəlkilərdən altı, sonrakılardan da altı nəfər yerləşəcəkdir. Həmin quyunun üstündə bir daş vardır. Uca Allah Cəhənnəmi orada olanların üzərinə alovlandırmaq istədikdə, həmin daşın götürülməsini əmr edər.
Ey Təlhə və Zübeyr! Adlarını çəkdiyiniz şəxslərdən bir dəstə mütləq həmin quyuda olacaq və ya onlarla birlikdə orada yerləşəcəkdir.
Əgər belə deyilsə, Allah sizi mənə qalib etsin! Yox, əgər belədirsə, Allah məni sizin ikinizə qalib etsin və mənim şiələrimdən sizin əlinizlə öldürülənlərə görə sizi cəzalandırsın! [2]
Zübeyrin peşmançılığı
Cəməl döyüşünün qarışıqlıqla dolu günlərindən nəql olunan rəvayətlər bir zamanlar haqq yolunda qılınc çalan, lakin sonda təəssübkeşlik və fitnələrin təsiri altına düşən bir şəxsin səhvlərindən xəbər verir. Bu hadisələrdə Əmirəlmöminin Əlinin (ə) haqq cəbhəsindəki mövqeyi bir çox həqiqətləri aşkara çıxarsa da, ətrafındakıların təsiri və şübhə pərdəsi bəzi tanınmış şəxslərin acı aqibətinə səbəb oldu.
Əmirəlmöminin Əli (ə) Təlhə və Zübeyrlə söhbət etdikdən sonra öz səhabələrinin yanına qayıdaraq buyurdu:
Zübeyr Allaha and içib ki, sizinlə döyüşməyəcək.
Elə bu vaxt Zübeyr Aişənin yanına getdi və ona dedi:
Ağıl və dərrakə sahibi olduğum vaxtdan bəri heç bir vəziyyətlə qarşılaşmamışam ki, orada öz vəzifəmi bilməyim. Yalnız bu vəziyyətdən başqa.
Aişə soruşdu: İndi nə etmək istəyirsən?
Zübeyr cavab verdi: Bu dəstəni tərk edib getmək istəyirəm.
Bu zaman onun oğlu Abdullah ona dedi:
«Sən bu iki dəstəni bir araya gətirib onları bir-birinin qarşısında dayandırdın. İndi isə iş bu yerə çatdıqdan sonra onları tərk edib getmək istəyirsən? Əbu Talibin oğlunun bayraqlarından qorxmusan və həmin bayraqların altında igid, döyüşkən gənclərin dayandığını, səni qanlı ölümün gözlədiyini anlamısan. Elə buna görə də qorxmusan!
Bu sözlər Zübeyrə ağır gəldi və dedi:
Mən onunla döyüşməyəcəyimə and içmişəm.
Abdullah cavab verdi:
Andının kəffarəsini ver və onunla döyüş.
Nəticədə Zübeyr bu təzyiqlərin təsiri altına düşdü, öz qulu Məkhulu azad etdi və yenidən döyüşə qayıtdı. [3]
Cəməl döyüşü günü İbn Abbasın Zübeyrə söylədiyi düşündürücü sözlər onu tərəddüdə saldı və döyüş meydanından çəkilməsinə səbəb oldu. Lakin bu qərar sonda onun öldürülməsi ilə nəticələndi.
İbn Abbas belə deyir:
Cəməl döyüşü günü Zübeyrə dedim: “Bu Aişə hakimiyyət və rəhbərliyi öz qohumu Təlhə üçün istəyir. Bəs sən nə üçün öz qohumun olan Əmirəlmöminin Əli (ə) ilə döyüşürsən?”
Bu sözlərdən sonra Zübeyr döyüşməkdən peşman oldu və döyüş meydanından uzaqlaşdı. Lakin geri qayıdarkən İbn Cürmuz onunla qarşılaşaraq Zübeyri öldürdü. [4]
Mənbələr
[1] əl-Bidayə və ən-Nihayə, cild 10, səh. 458; əl-Kamil fit-Tarix, cild 2, səh. 597.
[2] Biharul-Ənvar, cild 32, səh. 196.
[3] əl-Kamil fit-Tarix, cild 2, səh. 597.
[4] Siyəru Əlami-n-Nübəla, cild 2, səh. 178.
