«Mərv hədisi» imam Rzanın (əleyhis-salam) Mərv şəhərində Əbdüləziz ibn Müslimlə söhbəti zamanı söylədiyi kəlamlardan ibarətdir. Bu hədisdə imamın yüksək məqamı gözəl şəkildə təsvir edilir və imamət Allah tərəfindən verilən, yalnız Onun seçdiyi şəxslərə məxsus ilahi məqam kimi təqdim olunur. Bu məqam Peyğəmbərdən (səlləllahu əleyhi və alih) Əmirəl-mömininə (əleyhis-salam), daha sonra isə onun pak övladlarına ötürülmüşdür.
İmamət məqamı sonsuz elm, üstün əxlaq, dinin qorunması və cəmiyyətin birliyinin təmin edilməsində əsas rol kimi xüsusiyyətlərə malikdir və insanın adi imkanlarını aşan bir məqamdır. «Mərv hədisi» İmam Rzanın (əleyhis-salam) imamətin şərtləri və xüsusiyyətləri barədə Mərv şəhərində Əbdüləziz ibn Müslimlə söhbəti zamanı bəyan etdiyi möhkəm dəlillər toplusudur. Bu rəvayətdə Quran dəlillərindən və əqli əsaslandırmalardan istifadə edilərək imamətin uca məqamı sübuta yetirilir.
İmamət məqamının tərifi
İmam Rza (əleyhis-salam) buyurur ki, insanların imamı tanıması əsla mümkün deyil ki, sonra özləri üçün imam seçə bilsinlər. Çünki imam insanların düzgün şəkildə dərk edə bilmədiyi xüsusiyyətlərə malik olmalıdır.
İmam Rzanın (əleyhis-salam) səhabələrindən olan Əbdüləziz ibn Müslim rəvayət edir: Mərv şəhərində imam Rza (əleyhis-salam) ilə insanların imamət məsələsindəki fikir ayrılıqları barədə söhbət etdik. İmam (əleyhis-salam) təbəssüm edərək buyurdu:
«Bu insanlar nadandırlar və öz fikir və dinləri ilə aldanmışlar. Həqiqətən, Allah Öz Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) ruhunu yalnız o zaman aldı ki, onun üçün dini kamil etdi və Quranı elə bir kitab olaraq nazil etdi ki, insanların bütün ehtiyaclarını — hökmlərdən və ilahi hədlərdən tutmuş halal və harama qədər — tam şəkildə bəyan etdi. Allah buyurur: “Biz Kitabda heç bir şeyi əskik qoymamışıq.”» (Ənam, 38)
İmam Rza (əleyhis-salam) Həzrət İbrahimin (əleyhis-salam) əhvalatına işarə edərək imamət məqamını seçilmiş və pak insanlara məxsus hesab edir. Bu məqam Peyğəmbərdən (səlləllahu əleyhi və alih) sonra Əmirəl-mömininə (əleyhis-salam), daha sonra isə onun məsum övladlarına keçmişdir.
Sonra İmam (əleyhis-salam) buyurdu:
Məgər onlar imamətin ümmət arasında hansı dəyərə və mövqeyə malik olduğunu bilirlərmi ki, bu barədə onların ixtiyar və seçimlərinə yol verilsin? Həqiqətən, imamət insanların öz ağılları ilə dərk edə biləcəklərindən, öz fikir və düşüncələri ilə qavraya biləcəklərindən və öz seçimləri ilə imam təyin edə biləcəklərindən daha üstün bir məqam, daha uca bir şərəf, daha yüksək bir dərəcə, daha əlçatmaz bir mövqe və daha dərin bir həqiqətdir.
İmamət elə bir məqamdır ki, Həzrət İbrahim (əleyhis-salam) nübuvvət və xəlilullah məqamına çatdıqdan sonra ona nail oldu. Bu imamət Allahın ona bəxş etdiyi üçüncü dərəcə və fəzilət idi. Allah bununla onun adını ucaltdı və buyurdu: “Həqiqətən, Mən səni insanlara imam təyin etdim.”» (Bəqərə, 124)
Xəlilullah sevinc içində ərz etdi: «Mənim nəslimdən də?»
Uca və Mübarək Allah buyurdu: «Mənim əhdim zalımlara çatmaz.»
Bu ayə Qiyamət gününə qədər bütün zalımların imamətini batil etdi və onu yalnız seçilmiş və pak insanlara məxsus etdi.
Sonra Allah-taala İbrahimi (əleyhis-salam) daha da əzizlədi və imaməti onun seçilmiş nəslində qərar verdi. Buyurdu:
«Biz ona İshaqı və Yəqubu bəxş etdik və onların hamısını saleh etdik. Onları Öz əmrimizlə insanlara doğru yol göstərən imamlar etdik. Onlara xeyirxah işlər görməyi, namaz qılmağı və zəkat verməyi vəhy etdik. Onlar yalnız Bizə ibadət edən kəslər idilər.» (Ənbiya, 72)
Bu imamət daim onun nəslində qaldı və nəsildən-nəslə, əsrdən-əsrə miras olaraq ötürüldü. Nəhayət, Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alih) çatdı. Allah-taala buyurdu:
«Həqiqətən, İbrahimə ən layiqli insanlar ona tabe olanlar, bu Peyğəmbər və ona iman gətirənlərdir. Allah möminlərin vəlisidir.» (Ali-İmran, 68)
İnsanın imamı kamil şəkildə tanımaqda acizliyi
İmam Rza (əleyhis-salam) Quran ayələrinə istinad edərək bildirir ki, Allahın iradəsi qarşısında insanların öz seçimlərinin heç bir etibarı yoxdur. O həzrət haqq yolundan azğınlaşmağı Allahın və Onun Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) hökmündən üz döndərməyin nəticəsi hesab edir.
İmam (əleyhis-salam) buyurur:
«Onlar Uca və Cəlal sahibi Allahın və Allah Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) seçimini kənara qoyub öz batil seçimlərinə üz tutdular. Halbuki Qurani-Kərim buyurur: “Rəbbin istədiyini yaradır və seçir. Onların isə seçim haqqı yoxdur. Allah pak və müqəddəsdir və onların Ona şərik qoşduqlarından ucadır.”» (Qəsəs, 68)
Həmçinin buyurur:
«Allah və Rəsulu bir iş barəsində hökm verdiyi zaman heç bir mömin kişi və qadının həmin işdə öz seçimləri ola bilməz.» (Əhzab, 36)
Həmçinin buyurur:
«Sizə nə olub? Necə hökm verirsiniz? Yoxsa sizin bir kitabınız vardır və orada oxuyursunuz ki, orada istədiyiniz hər şey sizin olsun? Yaxud Qiyamət gününə qədər Bizdən sizə çatacaq qəti bir andınızmı var ki, hökm etdiyiniz hər şey sizin olacaq? Onlardan soruş: Bu iddialarına görə hansına təminat verən kimdir? Yoxsa onların şərikləri vardır? Əgər doğru deyirlərsə, şəriklərini gətirsinlər.» (Qələm, 36–41)
Allahın ayələri üzərində düşünməyənlər barəsində buyurur:
«Məgər onlar Quran üzərində düşünmürlərmi? Yoxsa qəlblərinə qıfıllar vurulub?» (Məhəmməd, 24)
Haqqı qəbul etməyənləri isə belə vəsf edir:
«Onlar deyirlər: “Eşitdik”, halbuki eşitmirlər. Həqiqətən, Allah yanında canlıların ən pisi düşünməyən karlar və lallardır. Əgər Allah onlarda bir xeyir görsəydi, əlbəttə, onları eşidən edərdi. Hətta onları eşidən etsəydi belə, yenə üz döndərib haqdan boyun qaçırardılar. Onlar deyirlər: “Eşitdik və bilərəkdən müxalifət etdik.” Əksinə, bu, Allahın istədiyinə verdiyi bir lütfdür. Allah böyük fəzl sahibidir.» (Ənfal, 20–23)
İmamın yanlış seçilməsinin nəticələri
İmam Rza (əleyhis-salam) Quran ayələrinə istinad edərək vurğulayır ki, ilahi meyarlardan uzaq olan insan seçimləri nəinki nicat yolu deyil, əksinə, bədbəxtliyin və Allahın qəzəbinin mənbəyidir.
İmam Rza (əleyhis-salam) buyurur:
«İndi soruşmaq lazımdır: Bəşər belə bir imamı seçməyə qadirdirmi? Məgər insanların seçdiyi şəxs onu digərlərindən üstün tutmalarına səbəb olacaq belə sifət və xüsusiyyətlərə malik olmuşdurmu? Onlar Beytullahı hörmətsiz saymaqla və Quranın göstərişlərini nəzərə almamaqla öz yollarını həqiqətdən ayırdılar. Onlar unutdular ki, yeganə nicat və şəfa yolu Allahın Kitabına tabe olmaqdır. Lakin öz nəfsi istəklərinin ardınca getməyə üstünlük verdilər. Bunun nəticəsi isə ilahi qəzəb, Allahla düşmənçilik və əbədi bədbəxtlik oldu. Allah Quranda bu vəziyyəti belə təsvir edir: “Allahın hidayəti olmadan öz nəfsinin istəyinə tabe olan kəsdən daha azğın kim ola bilər? Həqiqətən, Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz.”» (Qəsəs, 50)
Həmçinin buyurur:
«Allah yanında ən böyük düşmənçilik doğuran şey budur. Allah iman gətirənlərin və təkəbbürlülərin qəlblərini möhürləyir.» (Ğafir, 35)
Allahın salavatı və salamı İslam Peyğəmbərinə (səlləllahu əleyhi və alih) və onun pak Əhli-beytinə olsun.
Layiqli imamın xüsusiyyətləri
İmam Rza (əleyhis-salam) on bir əsas xüsusiyyəti qeyd etməklə hidayət rəhbəri olmalı şəxsin əsas və zəruri xüsusiyyətlərini bəyan edir. Sonra buyurur:
«Onlar necə imam seçə bilərlər? Halbuki imam aşağıdakı üstün xüsusiyyətlərə malik şəxsiyyət olmalıdır:
- Elm və bilik: Alim və bilikli olmalı, cəhalət və nadanlıqdan uzaq olmalıdır.
- Məsuliyyətli: Öz məsuliyyətindən boyun qaçırmayan və səhlənkarlıq göstərməyən himayəçi və qoruyucu olmalıdır.
- İsmət: Paklığın, müqəddəsliyin, nurun, zöhdün, elmin və ibadətin mənbəyi olmalıdır.
- Allah tərəfindən seçilmiş: İlahi dəvəti insanlara çatdırmaq üçün Allahın Rəsulu (səlləllahu əleyhi və alih) tərəfindən seçilmiş və onun əmri ilə təyin olunmuş olmalıdır.
- Fatimə nəslindən: Pak və seçilmiş xanım Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (salamullahi əleyha) nəslindən olmalıdır.
- Haşimi nəsli: Pak və qüsursuz nəsəbə sahib olmalı, Qüreyşin ən üstün ailəsindən, Bəni-Haşimin ən şərəfli qolundan, Allah Rəsulunun (səlləllahu əleyhi və alih) Əhli-beytindən və Uca Allahın razı olduğu şəxslərdən olmalıdır.
- Şərəfli: Ən şərəfli insanların ən şərəflisi və Əbdü Mənafın nəslindən olmalıdır.
- Həlim: Elmin həqiqətlərini yarıb ortaya çıxaran, yüksək səbir və kamil həlimlik sahibi olmalıdır.
- Müdrik və tədbirli: İmamətin mənəvi və həqiqi mahiyyəti ilə zəngin olmalı, tədbir və siyasəti bilməlidir.
- İtaət olunan: Ona itaət etmək vacib olmalı və Allahın əmri ilə ayağa qalxmalıdır.
- Xeyirxah və nəsihətçi: Allah bəndələrinin xeyrini istəyən və Uca Allahın dininin qoruyucusu olmalıdır.»
Dinin kamilləşməsi və Mövla Əmirəl-mömininin seçilməsi
«Mərv hədisi»ndə İmam Rza (əleyhis-salam) «Dinin kamilləşməsi ayəsi»nə işarə edərək Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) Vida həccində Əmirəl-mömininin imamətini hamıya açıq şəkildə elan etdiyini xatırladır.
İmam Rza (əleyhis-salam) buyurur:
«Vida həccində — Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) sonuncu həccində — bu ayə nazil oldu: “Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və din olaraq İslamı sizin üçün bəyəndim.” (Maidə, 3)
Deməli, imamət məsələsi dinin kamilliyinin və nemətin tamamlanmasının bir hissəsidir.
Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) dünyadan köçmədi ki, insanların qarşısında dinin bütün əsaslarını bəyan etməsin, onların yolunu aydınlaşdırmasın və onları haqq yoluna yönəltməsin. O, Əmirəl-möminini (əleyhis-salam) onlar üçün rəhbər və imam təyin etdi. Ümmətin ehtiyac duyduğu heç bir məsələni açıqlamadan saxlamadı, əksinə, onların hamısını bəyan etdi.
Kim Allahın Öz dinini kamil etmədiyini güman edərsə, Allahın Kitabını rədd etmişdir. Allahın Kitabını rədd edən isə kafirdir.»
İmam Rza (əleyhis-salam) daha sonra imamın sifət və xüsusiyyətlərini açıqlayaraq buyurur:
İmam günəş, ay, ulduz və qaranlıqlarda yanan çıraq kimidir; susuzların və yolunu azmışların bələdçisidir. O, insanlar üçün həm rəhmət mənbəyidir — yağış yağdıran bulud kimi, həm də təhlükəsizlik və pənah yeridir — mehriban ata və qardaş kimi.
İmam Allahın höccəti və həqiqi xəlifəsi, eyiblərdən pak və ilahi elmə sahib olan şəxsdir. Onun elə bir məqamı vardır ki, ağıllar onu dərk etməkdə heyran qalır, düşüncələr onu tanımaqda acizdir, natiqlər isə onu vəsf etməkdə çətinlik çəkirlər.
İmamət məqamında insan seçiminin batilliyi
İmamət məqamının həqiqətini dərk etmək məhdud insan ağlının və bəşər idrakının hüdudlarından daha yüksəkdir. Çünki bu məqam ilahi və misilsiz bir məqamdır. Bu rəvayətdə İmam Rza (əleyhis-salam) belə izah edir:
İmamın sirlərini və onun yerini tutan şəxsin həqiqətini dərk etmək və onu vəsf etmək insanların qüdrətindən kənardır. O, misilsiz bir şəxsiyyətdir və imamət məqamı yalnız Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) ailəsinə məxsusdur. Öz naqis ağıllarına arxalanaraq onun əvəzinə başqa bir rəhbər seçmək istəyənlər böyük bir səhvə yol verirlər. Onlar öz rəylərinə güvənməklə yalnız azğınlığa, yalana və sərgərdanlıq uçurumlarına düşürlər. Onlar bilərəkdən və dərk edərək öz imamlarını tərk etdilər və batil bayrağını qaldırdılar. Şeytan onların əməllərini özlərinə gözəl göstərdi və onları haqq yoldan döndərdi, halbuki haqq onların gözləri qarşısında idi. (Ənkəbut, 38)
İmamların ilahi elmi və üstünlüyü
İmam Rza (əleyhis-salam) bu kəlamında Quran ayələrinə istinad edərək imamət məqamı ilə ilahi elm arasındakı ayrılmaz əlaqəni vurğulayır və imamların elmi üstünlüyünün Allahın onlara birbaşa və misilsiz bəxşişindən qaynaqlandığını bildirir.
İmam (əleyhis-salam) buyurur:
Allah peyğəmbərlərə və imamlara (əleyhimus-salam) tövfiq bəxş edir və Öz elm və hikmət xəzinəsindən onlara başqalarına vermədiyi elmlər əta edir. Buna görə də onların elmi öz dövrlərində yaşayan bütün insanların elmindən üstündür. Uca Allah buyurur: “Məgər doğru yola yönəldən şəxs tabe olunmağa daha layiqdir, yoxsa özü doğru yola yönəldilməyə möhtac olan şəxs? Sizə nə olub? Necə hökm verirsiniz?” (Yunis, 35)
Həmçinin buyurur:
Kimə hikmət verilmişsə, ona çoxlu xeyir verilmişdir. Bunu yalnız ağıl sahibləri dərk edib ibrət alarlar. (Bəqərə, 269)
Talut haqqında isə buyurur:
Allah onu sizin üzərinizdə seçdi, elm və bədəncə ona üstünlük verdi. Allah Öz hökmranlığını istədiyinə bəxş edir. Allah geniş lütf sahibidir və biləndir. (Bəqərə, 247)
Öz Peyğəmbəri haqqında isə buyurur:
Allah sənə Kitabı və hikməti nazil etdi və bilmədiklərini sənə öyrətdi. Allahın sənə olan lütfü böyükdür. (Nisa, 113)
Allah-Təala İbrahimin (əleyhis-salam) nəslindən olan Peyğəmbər ailəsi haqqında da buyurur:
Yoxsa onlar Allahın Öz lütfündən insanlara bəxş etdiyi nemətə görə onlara həsəd aparırlar? Həqiqətən, Biz İbrahim nəslinə Kitab və hikmət verdik. Onlardan bəziləri ona iman gətirdi, bəziləri isə ondan üz döndərdi. Cəhənnəm alovunun özü onlar üçün kifayətdir. (Nisa, 54)
İlham və ilahi təsdiq
Bu nurani kəlamda İmam Rza (əleyhis-salam) ilahi fəzilətin imamın varlığında təcəlli etməsindən bəhs edir və Allahın hikmət bəxş etməklə və Öz seçilmiş bəndələrini xətadan qorumaqla onları bəndələri üçün aşkar höccətə necə çevirdiyini açıqlayır.
Həzrət (əleyhis-salam) sözünün davamında buyurur:
Allah bəndələrinin işlərini islah etmək üçün bir bəndəsini seçdiyi zaman onun sinəsini genişləndirər, qəlbində hikmət və müdriklik çeşmələrini axıdar. Allah Öz elmini ilham yolu ilə ona öyrədər. Belə ki, heç bir suala cavab verməkdə aciz qalmaz və haqqı, həqiqəti tanımaqda çaşqınlıq içində qalmaz. Belə bir şəxs Allah tərəfindən məsumdur və ilahi yardım və təsdiqdən bəhrələnir. Buna görə də xəta, büdrəmə və yanlış qərardan qorunur. Allah onu bu xüsusiyyətlərlə seçmişdir ki, onu dərk edən bütün bəndələr üçün aydın və qəti höccət olsun. Bu, Allahın istədiyinə bəxş etdiyi fəzldir. Allah böyük fəzl sahibidir.
İmamət irsinin Peyğəmbər ailəsində davam etməsi
Bu hədisdə imam üçün bir sıra xüsusiyyətlər qeyd olunur. Bunlardan ən mühümləri elmi və əxlaqi üstünlük, geniş qəlb, ilahi hədləri həyata keçirməkdə cəsarət və misilsiz olmaqdır.
İmam Rza (əleyhis-salam) buyurur:
«Bu imamət məqamı ona məxsus idi və Allahın əmrinə əsasən, Allah-taalanın vacib etdiyi şəkildə onu Əmirəl-mömininə (əleyhis-salam) həvalə etdi. Sonra isə imamət Allahın seçdiyi onun nəslinə keçdi; o kəslərə ki, Allah elm və iman bəxş etmişdir. Uca Allahın bu kəlamına əsasən: “Elm və iman verilmiş kəslər deyərlər: Siz Allahın Kitabında Qiyamət gününə qədər qaldınız. Bu, Qiyamət günüdür, lakin siz bunu bilmirdiniz.”» (Rum, 56)
**«Onlar Qiyamət gününə qədər Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) övladlarıdırlar. Çünki Məhəmməddən (səlləllahu əleyhi və alih) sonra peyğəmbər yoxdur. Bu nadanlar necə özləri üçün imam düzəldirlər, halbuki imamət peyğəmbərlərin məqamı və vəsilərin mirasıdır? İmamət Allah və Onun Rəsulu tərəfindən olan xilafət, Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) məqamı və Həsən və Hüseynin (əleyhiməs-salam) mirasıdır.
Həqiqətən, imamət dinin cilovu, müsəlmanların nizamı və möminlərin izzətidir. İmamət pak İslamın təməli və onun bərəkətli budağıdır. Namaz, oruc, zəkat, həcc və cihad məhz imamətin vasitəsilə düzgün şəkildə yerinə yetirilir; qənimət və sədəqələr çoxalır, ilahi hədlər və hökmlər icra olunur, ölkənin sərhədləri və əraziləri təhlükəsizlikdə qalır. İmam Allahın halal və haramını bəyan edir, Onun müəyyən etdiyi hədləri bərpa edir, Onun dinini müdafiə edir və hikmət, gözəl nəsihət və tutarlı dəlillərlə insanları Allahın yoluna dəvət edir.»
«Mərv hədisi»nin əsas nəticəsi
«Mərv hədisi» sübut edir ki, imamət yalnız siyasi və seçkili bir vəzifə deyil, ilahi məsuliyyətdir. İmam Rza (əleyhis-salam) bu rəvayətlə nübuvvət və imamət arasındakı sıx əlaqəni vurğulayır və dinin kamil şəkildə qorunması, eləcə də insanların yaratdığı təhriflərin qarşısının alınması üçün məsum imamın mövcudluğunun əhəmiyyətinə diqqət çəkir.
Bu hədis ilahi təyinat yolu ilə insan seçimi arasındakı fərqi aydın şəkildə göstərir və rəhbərlik üçün əsas meyarın fitri paklıq və ilahi elm olduğunu vurğulayır. Bu xüsusiyyətlərin isə Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) Əhli-beytinə məxsus olduğu bildirilir.
Mənbə
Üsuli-Kafi, 1-ci cild, səh. 198
