Məhəmməd ibn Əbu Bəkr, Əbu Bəkrin oğlu idi. O, Əmirəlmöminin həzrət Əlinin (ə) evində böyümüş, onun tərbiyəsi altında yetişmişdi. Məhəmməd həzrət Əlinin (ə) sadiq, etibarlı və yaxın səhabələrindən idi. İmam (ə) onu Misirə vali təyin etmişdi. Şam ordusunun Misirə hücumu zamanı qəhrəmancasına şəhid oldu.
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr, “Qüreyşin abidi” ləqəbi ilə tanınırdı. O, birinci xəlifə Əbu Bəkrin oğlu olmaqla yanaşı, Əmirəlmöminin həzrət Əlinin (ə) xüsusi səhabələrindən və şiələrindən biri idi. Onunla İmam (ə) arasında qarşılıqlı dərin məhəbbət vardı və həzrət Əli (ə) onu öz oğlu adlandırırdı. Məhəmməd üçüncü xəlifənin siyasət və fəaliyyətinin ən görkəmli tənqidçilərindən hesab olunurdu. Nəhayət, hicri 38-ci ilin Səfər ayının 14-də Müaviyənin ordusu tərəfindən şəhid edildi.
Möminlərin Mövlasının (ə) tərbiyəsi altında
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr birinci xəlifə Əbu Bəkrin və Əsma bint Ümeysin oğlu idi. Əbu Bəkr vəfat etdikdən sonra Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) Əsma ilə evləndi və Məhəmməd Həzrətin evində böyüyüb tərbiyə aldı. Onun fiqhi biliyi, dini maarifi və düşüncə tərzi tamamilə Möminlərin Mövlasının (ə) saf təlimlərindən qaynaqlanırdı. O, heç kəsi, hətta öz atası Əbu Bəkri belə, Əmirəlmöminin həzrət Əlinin (ə) fəziləti ilə müqayisə etmirdi. Həzrətə (ə) beyət edərkən belə demişdi: “Şəhadət verirəm ki, sən itaəti vacib olan İmamsan.”
Əmirəlmöminin (ə) də onu çox sevirdi və “Əbu Bəkr nəslindən olan oğlum” adlandırırdı. Nəhcül-bəlağədə Həzrətdən (ə) belə nəql olunur:
“O (Məhəmməd) mənim dostum idi və mən onu öz övladım kimi böyütmüşdüm.” [1]
O, Əmirəlmömininin (ə) ordusunda Cəməl və Siffeyn döyüşlərində sərkərdələrdən biri olmuş, daha sonra isə Həzrət (ə) tərəfindən Misir valisi təyin edilmişdi.
Əmirəlmömininə (ə) beyəti
İmam Sadiq (ə), Məhəmməd ibn Əbu Bəkri yad edərkən onun Əmirəlmömininə (ə) səmimi və yenilənmiş beyətini xüsusi vurğulamışdır. Bu beyətdə o, təvazökarlıqla Həzrətin itaəti vacib olan İmam olduğuna şəhadət vermişdi.
İmam Sadiqin (ə) etibarlı ravilərindən olan Həmzə ibn Məhəmməd Təyyar nəql edir ki, Həzrətin (ə) yanında Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin adı çəkildi. İmam buyurdu:
“Allah ona rəhmət etsin və ona salam göndərsin. Bir gün o, Əmirəlmömininə (ə) dedi: «Əlini uzat ki, səninlə beyət edim.» Həzrət buyurdu: «Məgər əvvəllər beyət etməmisən?» Dedi: «Bəli.» Sonra Həzrət əlini uzatdı və o dedi: «Şəhadət verirəm ki, sən itaəti vacib olan İmamsan.»”
Sonra İmam Sadiq (ə) buyurdu:
“Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin nəcabəti və şərəfi atasından deyil, anası Əsma bint Ümeysdən ona keçmişdir.” [2]
Başqa bir rəvayətdə isə imam Baqirin (ə) səhabələrindən olan Zürarə nəql edir ki, imam Baqir (ə) buyurmuşdur:
“Məhəmməd ibn Əbu Bəkr atasından uzaq olduğunu bildirərək Əmirəlmöminin (ə) ilə beyət etdi.” [3]
Möminlərin Mövlasını (ə) müdafiə edən məktub
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr, öz mövlası Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə) kimi, Müaviyəni qəsbkar, zalım və hiyləgər bir şəxs hesab edirdi. Buna görə də Misirə vali təyin olunduğu ilk günlərdə Müaviyəyə bir məktub yazaraq, Əmirəlmöminin həzrət Əlini (ə) imamət və xilafət üçün yeganə layiqli şəxs kimi tanıtdı.
Məhəmməd ibn Əbu Bəkr Müaviyə ibn Əbu Süfyana yazdığı məktubda belə deyirdi:
“Allah-taala Öz əzəməti, böyüklüyü, hakimiyyəti və qüdrəti ilə bütün məxluqatı yaratdı. Onları boş yerə, acizlikdən və ya ehtiyac üzündən deyil, yalnız Özünə ibadət etmələri üçün yaratdı. Onlardan bəzilərini hidayətə, bəzilərini azğınlığa, bir qismini xoşbəxtliyə, digər qismini isə bədbəxtliyə yönəltdi. Sonra Öz elmi ilə Allahın Rəsulunu (s) seçdi, onu Öz vəhyinin əmanətdarı etdi, doğru danışan, hidayət edən, müjdə verən və xəbərdar edən bir elçi kimi göndərdi.”
“Onun dəvətini ilk qəbul edən, onu təsdiqləyən, iman gətirən və İslamını aşkar edən şəxs onun qardaşı, əmisi oğlu, vəsisi, elminin varisi və özündən sonrakı xəlifəsi – Allahın əmri ilə canişin təyin etdiyi Əmirəlmöminin Əli ibn Əbu Talib (ə) idi. O, Peyğəmbərin (s) gizli sirlərini təsdiq etdi. Peyğəmbər (s) onu bütün yaxınlarından üstün tutar, hər təhlükədə onu qoruyar, hər çətin anda onun köməyindən istifadə edərdi. Əli (ə) Peyğəmbərin (s) döyüşdüyü ilə döyüşər, barışdığı ilə barışardı. Qorxu, aclıq və ağır anlarda daim canını Peyğəmbərin (s) yolunda fəda edirdi. Nəhayət, Allah-taala onun vasitəsilə Öz dinini aşkar etdi və höccətini tamamladı.”
“Ey Müaviyə! Sən azğın halda onunla öyünməyə necə cürət edirsən? Halbuki o, bu ümmətin ən pak, ən qabaqcıl, ən doğru, ən üstün sifətlərə malik, ən şərəfli həyat yoldaşına sahib və ən yüksək məqama malik şəxsidir. O, Peyğəmbərin (s) hicrəti gecəsində onun yatağında yatdı, canını Allah yolunda və Peyğəmbərin (s) nicatı uğrunda fəda etdi.”
“Onun əmisi Həmzə Ühüd şəhidlərinin ağası idi, atası Əbu Talib isə Allah Rəsulunun (s) müdafiəçisi idi. Sən və atan isə daim onlara qarşı fitnə törədir, mallarınızı xərcləyərək ərəb qəbilələrini Allahın nurunu söndürmək üçün bir araya gətirirdiniz. Atan bu yolda öldü, sən də onun yolunu davam etdirdin. Buna sübut isə müşrik firqələrinin qalıqlarının, nifaq başçılarının və Allah Rəsulunun (s) və onun Əhli-beytinin düşmənlərinin sənin yanına sığınmasıdır.”
“Əmirəlmömininin (ə) açıq-aşkar fəzilətinə və İslamda öncüllüyünə şahid olanlar isə onun köməkçiləridir. Allah-taala Quranda onların fəzilətlərini zikr etmiş, mühacirləri və ənsarı tərifləmişdir. Onlar piyada və süvari halda onun ətrafındadırlar, qılıncları ilə onun yolunda vuruşur, qanlarını onun müdafiəsində axıdır, səadəti ona itaətdə, bədbəxtliyi isə ona qarşı çıxmaqda görürlər.”
“Vay sənin halına, ey Müaviyə! Özünü Əli (ə) ilə necə bir tuta bilərsən? O, Allah Rəsulunun (s) qardaşı, övladlarının atası və bütün işlərində onun şəriki idi. Sən isə Allah Rəsulunun (s) düşməni və onun düşməninin oğlusan. Elə isə batilindən bəhrələn! Çünki Asın oğlu səni daha da dərin azğınlığa sürükləyir. Elə bil ki, sənə verilən möhlət başa çatmış, hiylə və tədbirlərin puça çıxmışdır. Bil ki, sən Rəbbinə qarşı hiylə işlətmisən, özünü Onun cəzasından amanda hesab etmisən, Onun rəhmətindən uzaq düşmüsən. Allah səni nəzarəti altında saxlayır, sən isə hələ də qürur və inad içindəsən. Biz isə Allahın, Onun Rəsulunun (s) və Rəsulun Əhli-beytinin köməyi ilə səndən tamamilə ehtiyacsızıq.” [4]
Şəhadəti
Müaviyə Misiri ələ keçirmək və Osmanın qisasını almaq bəhanəsi ilə Əmr ibn As vasitəsilə, həmçinin onunla əlbir olan üsyançıların köməyi ilə Məhəmməd ibn Əbu Bəkri Osmanın qətlində ittiham etdi və ona qarşı hücuma keçdi. Məhəmməd Əmirəlmöminin həzrət Əlinin (ə) müqavimət göstərmək göstərişinə uyğun olaraq sonadək dayandı. Lakin Malik Əştərin şəhadətindən sonra onun ordusu əl-Məsnə bölgəsində Şam ordusunun altı minlik qüvvəsi qarşısında məğlub oldu.
Ordusu məğlubiyyətə uğradıqdan sonra silahdaşları onu tək qoyaraq qaçdılar. Nəticədə Məhəmməd bir xarabalığa sığındı. Lakin orada Müaviyə ibn Xudeyc tərəfindən yaxalanaraq şəhid edildi və daha sonra cənazəsi yandırıldı. [5]
Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin matəmində
Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə), Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin şəhadətindən sonra onun yüksək məqamını və özü ilə olan dərin ailəvi bağını xatırladaraq, bu acı hadisədən dərin kədər duyduğunu bildirmişdir.
Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin şəhadət xəbəri Həzrətə (ə) çatdırıldıqda buyurdu:
“Onun şəhadətinə görə bizim kədərimiz, şamlıların sevincinə bərabərdir. Fərq yalnız bundadır ki, onların bir düşməni azaldı, bizim isə bir dostumuz.” [6]
Rəvayətçi Malik ibn Cun Həzrəmi nəql edir ki, Əmirəlmöminin (ə) onun haqqında belə buyurmuşdur:
“Allah Məhəmməd ibn Əbu Bəkrə rəhmət etsin. O, cavan idi. Allaha and olsun ki, Misirin valiliyini Haşim ibn Ütbəyə (Mirqal) verməyi düşünürdüm. Allaha and olsun, əgər o Misirin valisi olsaydı, Əmr ibn As və tərəfdarlarının qarşısını alardı və yalnız qılıncı əlində olduğu halda şəhid olardı.”
Sonra Həzrət (ə) vurğuladı ki, bu sözlər Məhəmməd ibn Əbu Bəkri qınamaq məqsədi daşımır:
“O, bütün gücünü ortaya qoydu və üzərinə düşən vəzifəni tam şəkildə yerinə yetirdi.”
Sonra Əmirəlmöminindən (ə) soruşdular:
“Ey Əmirəlmöminin! Nə üçün onun şəhadətinə görə bu qədər kədərlənirsiniz?”
Həzrət (ə) buyurdu:
Necə kədərlənməyim?! O, mənim qucağımda böyümüşdü. Övladlarım üçün bir qardaş kimi idi. Mən onun üçün ata kimi idim və onu öz övladım hesab edirdim.[7]
Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin Möminlərin Mövlasının (ə) yanında məqamı
Əmirəlmöminin həzrət Əli (ə), Abdullah ibn Abbasa yazdığı məktubda Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin şəhadətinə görə dərin hüznünü ifadə etmiş, onun yüksək əxlaqi xüsusiyyətlərini qeyd etmiş və bu vəfalı valiyə kömək etməkdə insanların səhlənkarlığından və laqeydliyindən gileylənmişdir.
Həzrət (ə) məktubunda belə yazır:
“Misir süqut etdi və onun valisi Məhəmməd ibn Əbu Bəkr – Allah ona rəhmət etsin – şəhid oldu. Biz Allah dərgahında onu xeyirxah bir övlad, çalışqan bir idarəçi, iti bir qılınc və möhkəm bir dayaq hesab edirik. Mən həmişə insanları ona qoşulmağa çağırdım və bu ağır hadisələr baş verməzdən əvvəl ona köməyə getmələrini əmr etdim. Onları gizlində də, aşkar da, əvvəldən axıra qədər dəfələrlə çağırdım. Lakin bəziləri könülsüz gəldilər, bəziləri yalan bəhanələr gətirdilər, digərləri isə zəlil halda yerlərində oturdular. Allahdan istəyirəm ki, məni tezliklə bu insanların arasından qurtarsın. Allaha and olsun, əgər düşmənlə döyüşdə şəhid olmaq arzum olmasaydı və özümü ölümə hazırlamasaydım, bu insanlarla bir gün belə yaşamağı və onlarla bir yerdə olmağı istəməzdim.” [8]
Mənbələr
- Seyid Rəzi, Nəhcül-bəlağə, xütbə 67, tərcümə: Məhəmməd Dəşti, Qum, İntişarat Məşhur, 1380 h.ş.
- Biharül-ənvar, c. 33, s. 582.
- Biharül-ənvar, c. 33, s. 585.
- Vəqətül-Cəməl, c. 1, s. 89.
- İbn Şəbbə, Ömər ibn Şəbbə, Tarixu Mədinətil-Münəvvərə, c. 4, s. 1285.
- Biharül-ənvar, c. 33, s. 590; Nəhcül-bəlağə, c. 1, s. 532.
- Biharül-ənvar, c. 33, s. 566.
- Biharül-ənvar, c. 33, s. 592.
