Seyid Rəzi, şiə məzhəbinin görkəmli alimi və ədibi olaraq, fəsahət və bəlağətin şah əsəri sayılan “Nəhcül-bəlağə”ni tərtib etməklə Əmirəl-möminin həzrət Əlinin (ə) irsini bəşəriyyət üçün əbədi yadigar qoymuşdur. O, elmi fəaliyyətlərlə yanaşı, “Darül-elm” adlı elm mərkəzini təsis etməklə və tarixdəki böyük təhsil müəssisələrindən daha əvvəl belə bir qurum yaratmaqla dini tərbiyə və idarəçilik sahəsində yeni bir nümunə təqdim etmişdir.
Hicri IV əsrdə şiəlik tarixi və ərəb ədəbiyyatı öz canını və qələmini imam Əli (ə) maarifinin bəyanına həsr etmiş bir şəxsiyyətə borcludur. Seyid Rəzi təkcə görkəmli ədib və mahir fəqih kimi deyil, həm də “Nəhcül-bəlağə”nin toplayıcısı kimi bəşər elmi ilə Əmirəl-mömininin (ə) vəhyə bənzər kəlamı arasında qırılmaz bir körpü yaratmışdır.
Qısa, lakin son dərəcə bərəkətli ömrü ərzində ictimai idarəçilikdən tutmuş elmi mərkəzlərin təsisinədək mühüm fəaliyyətlər həyata keçirən Seyid Rəzi, ömrünün sonunda Mövla Əmirəl-mömininə (ə) olan dərin məhəbbətlə Kərbəladakı müqəddəs hərəmin yaxınlığına üz tutdu və bütün həyatını toplamağa sərf etdiyi o müqəddəs kəlamın kölgəsində əbədi rahatlıq tapdı.
Doğumu və elmi həyatı
Məhəmməd ibn Hüseyn ibn Musa, daha çox Seyid Rəzi və Şərif Rəzi adı ilə tanınırdı. O, Haşimi seyidlərindən və Əbu Talib nəslindən idi. Buna görə də ona “Şərif” deyirdilər. Onun atası Hüseyn ibn Musa Ələvinin nəsli altı vasitə ilə yeddinci şiə imamı olan imam Musa Kazimə (ə) çatırdı. Anası isə dördüncü şiə imamı İmam Zeynülabidinin (ə) nəvələrindən idi.[1][2]
Seyid Rəzi hicri-qəməri IV əsrin görkəmli şiə alimlərindən və məşhur ədiblərindən biri olmuşdur. O, hicri-qəməri 359-cu ildə Bağdad şəhərində dünyaya göz açmışdır. Fiqh, ədəbiyyat, ərəb dili qrammatikası (nəhv) və Quran təfsiri sahələrində geniş biliyə malik olduğuna görə öz dövrünün ən görkəmli elmi və ədəbi simalarından biri kimi tanınırdı.
Seyid Rəzi qardaşı Seyid Mürtəza ilə birlikdə Bağdadda şiələrin tanınmış simalarından hesab olunurdu. Hər iki qardaş həm elmi, həm də ictimai sahələrdə mühüm rol oynamışdır.
Seyid Rəzinin əsas şöhrəti onun dəyərli “Nəhcül-bəlağə” əsərini toplaması ilə bağlıdır. O, bu əsəri hicri-qəməri 400-cü ildə “Xütbələr”, “Məktublar” və “Hikmətlər” adlı üç bölmə şəklində tamamlamış və bunu özünün ən böyük iftixarlarından biri hesab etmişdir. Seyid Rəzi rəvayətləri seçərkən onların ədəbi fəsahət və bəlağətinə xüsusi diqqət yetirmişdir.[3]
Seyid Rəzinin əsərləri və irsi
Seyid Rəzi “Nəhcül-bəlağə” əsərindən əlavə, “Məcazatül-Quran”, “Məcazatün-Nəbəviy” və “Məanil-Quran” kimi qiymətli kitabların da müəllifi olmuşdur. Bu əsərlər onun Quran elmləri və ədəbiyyat sahəsindəki dərin biliyini nümayiş etdirir. Seyid Rəzinin şeirləri də xüsusi şöhrət qazanmış və o, ərəb ədəbiyyatının ən böyük şairlərindən biri kimi tanınmışdır.[4]
Darül-elmin təsisi
Seyid Rəzi “Nəqəbatu Talibyan”, “Əmirül-həcc” (hacıların rəhbərliyi) və “Divani-məzalim”in rəhbərliyi kimi ağır vəzifələri daşımasına baxmayaraq, heç vaxt elmi fəaliyyətlərdən, şeir yazmaqdan və dəyərli əsərlər qələmə almaqdan uzaq qalmamışdır. O, fərdi fəaliyyətlərlə kifayətlənməyərək ali dini təhsil ocağı yaratmaq və tələbələr yetişdirmək fikrinə düşmüşdü.
Maddi imkanlarının məhdud olmasına baxmayaraq, daim onun ətrafında olan elm tələbələrini görərək bir ev hazırladı və onu şagirdləri üçün məktəbə çevirdi. Bu elm ocağına “Darül-elm” adını verdi və tələbələrin ehtiyac duyduğu bütün imkanları onlar üçün təmin etdi.
Seyid Rəzi Darül-elm üçün kitabxana və xəzinə yaratmış, tələbələrin bütün məişət ehtiyaclarını burada toplamışdı. O, tələbələrin sayına uyğun açarlar hazırlatmış və onları tələbələrə vermişdi ki, ehtiyac duyduqları zaman anbarı özləri açıb lazım olan əşyaları götürsünlər, anbarçı gözləməyə məcbur qalmasınlar. Bununla da tələbələrə şəxsiyyət və müstəqillik hissi aşılamağa çalışırdı. Darül-elmin zəngin kitabxanası da var idi və tələbələrin ehtiyac duyduğu kitablar burada toplanmışdı ki, onlar elmi mənbələr baxımından heç bir çətinlik çəkməsinlər.
Qeyd etmək lazımdır ki, Seyid Rəzinin Darül-elmi Nizamiyyə Mədrəsəsinin yaradılmasından onilliklər əvvəl təsis edilmişdi. Nizamiyyə Mədrəsəsi sonralar Xacə Nizamülmülk Tusi tərəfindən böyük dövlət büdcəsi hesabına qurulmuşdu. Bir çox tarixçilər Nizamülmülkü İslam dünyasında dini elmlərin tədrisi üçün məktəb yaradan ilk şəxs hesab etsələr də, o, bu işi Seyid Rəzinin vəfatından təxminən yüz il sonra həyata keçirmişdir.
Görünür, Seyid Rəzinin təsis etdiyi Darül-elm sonralar qardaşı Seyid Mürtəza tərəfindən davam etdirilmiş və daha da inkişaf etdirilmişdir. Bu elm ocağı sonradan Şeyxu Taifə Məhəmməd ibn Həsən Tusi kimi böyük alimlərin yetişməsində mühüm rol oynamışdır.[5]
Nəhcül-bəlağənin yazılma səbəbi
Seyid Rəzi “Nəhcül-bəlağə” kitabını yazmaqda məqsədini əsərin mühüm və gözəl müqəddiməsində belə izah edir:
Gəncliyinin ilk illərində və həyatının təravətli çağlarında imamların (ə) xüsusiyyətləri və fəzilətləri haqqında bir kitab yazmağa başlamışdı. Həmin kitabda onların diqqətəlayiq xəbərləri və seçilmiş kəlamları toplanmışdı. Bu işi görməkdəki məqsədini də kitabın əvvəlində qeyd etmişdi. Lakin Əmirəlmöminin Əlinin (ə) xüsusiyyətlərini topladıqdan sonra zamanın çətinlikləri və müxtəlif hadisələr ona kitabın qalan hissəsini tamamlamağa imkan vermədi.
O, həmin kitabı müxtəlif fəsillərə bölmüşdü. Kitabın sonunda isə Əmirəlmömininin (ə) hikmətli kəlamlarından, nəsihətlərindən, məsəllərindən və ədəbi ifadələrindən ibarət bir bölmə əlavə etmişdi. Bu bölmədə uzun xütbələr və geniş məktublar deyil, qısa və dəyərli sözlər yer almışdı.
Dostlarından bəziləri bu bölməni çox bəyənmiş, onun müxtəlif cəhətlərdən heyrətamiz olduğunu bildirmişdilər. Buna görə də onlar Seyid Rəzidən Əmirəlmömininin (ə) seçilmiş kəlamlarını ayrıca bir kitabda toplamağı xahiş etdilər. Çünki bilirdilər ki, belə bir əsər bəlağətin ən gözəl nümunələrini, fəsahətin ən qiymətli örnəklərini, ərəb söz sənətinin incilərini və dini-dünyəvi hikmətlərin parlaq nümunələrini özündə cəmləşdirəcəkdir. Həmçinin bu xüsusiyyətlərin hamısını bir yerdə toplayan başqa bir kitabın mövcud olmadığını da bilirdilər.
Seyid Rəzi yazır ki, dostlarının bu istəyini qəbul etdi və “Nəhcül-bəlağə”nin tərtibinə başladı. O, əmin idi ki, bu əsərin mənəvi faydası çox böyük olacaq, qısa zamanda geniş yayılacaq və onun savabı axirət üçün qiymətli bir ehtiyat olacaqdır. Bu səbəbdən o, Əmirəlmöminin Əli ibn Əbu Talibin (ə) xütbələrini, məktublarını və hikmətli kəlamlarını bir araya gətirərək bəşəriyyətə misilsiz bir irs bəxş etmişdir.
Nəhcül-bəlağənin toplanmasında məqsəd
Seyid Rəzi Nəhcül-bəlağənin müqəddiməsində sözünə davam edərək yazır:
«Məqsədim bu idi ki, Əmirəlmöminin Əli ibn Əbu Talibin (ə) saysız-hesabsız fəzilətlərindən əlavə olaraq, onun əzəmətini və şəxsiyyətini bu baxımdan da üzə çıxarım: Əmirəlmöminin (ə) özündən əvvəlki şəxslər arasında sözləri bizə gəlib çatanlar içərisində fəsahət və bəlağətin ən yüksək mərhələsinə çatmış yeganə şəxsdir. Onun kəlamı sahilsiz və dərin bir okeandır; heç bir bəlağət sahibinin sözü ona çata bilməz.»
Seyid Rəzi daha sonra qeyd edir ki, Həzrətin (ə) kəlamları üç əsas qismə bölünür:
- Xütbələr və əmrlər;
- Məktublar və risalələr;
- Hikmətli kəlamlar və nəsihətlər.
Buna görə də o qərara aldı ki, əvvəlcə xütbələri, sonra məktubları və nəhayət hikmətli sözləri toplasın. Hər bir hissə üçün ayrıca bölmə və xüsusi səhifələr ayırdı. Bununla həm əldə etdiyi materialları sistemli şəkildə təqdim etmək, həm də gələcəkdə tapa biləcəyi digər kəlamları əlavə etmək üçün münasib zəmin yaratmaq istəyirdi.
Seyid Rəzi bildirir ki, əgər həzrət Əlinin (ə) hər hansı bir sözü mübahisə və elmi müzakirə zamanı deyilmiş, yaxud bir suala cavab və ya başqa bir məqsədlə söylənmiş olsa və bu sözlər həmin üç əsas bölmədən heç birinə tam uyğun gəlməsəydi, onları məzmun baxımından ən münasib və ən yaxın olan bölmədə yerləşdirirdi.
Beləliklə, Nəhcül-bəlağə sadəcə kəlamlar toplusu deyil, Seyid Rəzinin elmi baxışına əsasən sistemli şəkildə tərtib edilmiş, Əmirəlmöminin Əlinin (ə) fəsahətini, bəlağətini, hikmətini və idarəçilik düşüncəsini əks etdirən möhtəşəm bir əsərdir.
Mövlayi-Müttəqinin (ə) heyrətamiz kəlamları
Seyid Rəzi Nəhcül-bəlağənin müqəddiməsində yazır:
«Əmirəlmöminin Əli ibn Əbu Talibin (ə) kəlamlarının heyrətamiz xüsusiyyətlərindən biri – hansı ki, bu sahədə onun bənzəri və tayı yoxdur – budur ki, insan onun zahidlik, nəsihət və mənəvi tərbiyə haqqında söylədiyi sözlər üzərində düşünərkən və bu sözlərin böyük məqam sahibi, hökmü hər kəs tərəfindən qəbul edilən bir şəxsə aid olduğunu nəzərə almadıqda, heç bir tərəddüd etmədən belə qənaətə gəlir ki, bu sözlərin sahibi bütün ömrünü yalnız zahidlik və təqva yolunda keçirmiş, ibadətdən başqa heç bir məşğuliyyəti olmamış bir insandır.
Belə bir şəxs haqqında düşünər ki, o, insanların arasından uzaq bir guşədə və ya bir mağarada yaşayır, yalnız öz səsini eşidir, özündən başqa heç kəsi görmür və daim ibadətlə məşğuldur.
Lakin eyni zamanda inanmaq çətindir ki, bu sözlər döyüş meydanında düşmən ordusunun içinə girən, qüdrətli pəhləvanları yerə sərən, igid sərkərdə və böyük mücahid olan bir şəxsə məxsusdur. Bununla belə, o, zahidlərin ən üstünlərindən, salehlərin ən seçilmişlərindən və misilsiz nümunələrdən biridir.
Bu, onun qəribə və heyrətamiz fəzilətlərindəndir; zidd xüsusiyyətləri öz şəxsiyyətində bir araya gətirmişdir.»
Seyid Rəzi daha sonra əlavə edir:
«Kitabı tamamladıqdan sonra münasib gördüm ki, onun adını Nəhcül-bəlağə qoyum. Çünki bu kitab bəlağətin qapılarını oxucunun üzünə açır, onu məqsədinə yaxınlaşdırır və söz sənətinin ən yüksək zirvələrinə yönəldir.»
Bu sözlərdən aydın olur ki, Seyid Rəziyə görə Əmirəlmöminin Əlinin (ə) şəxsiyyətinin ən möhtəşəm cəhətlərindən biri zahidlik, mənəviyyat, ibadət, qəhrəmanlıq, siyasət, idarəçilik və hərbi rəhbərlik kimi zahirən bir-birinə zidd görünən xüsusiyyətləri kamil şəkildə özündə birləşdirməsi idi. Məhz buna görə də o, Həzrətin (ə) kəlamlarını toplayaraq bu əsərə “Bəlağət yolu” mənasını daşıyan Nəhcül-bəlağə adını vermişdir.
Seyid Rəzinin vəfatı
Seyid Rəzi hicri-qəməri 406-cı ilin məhərrəm ayının 6-da Bağdad şəhərində vəfat etmişdir. Onun vəfatı dövrün elmi və şiə ictimaiyyəti üçün böyük itki hesab olunurdu. Məlumatlara görə, Fəxrülmülk, eləcə də Bağdadın tanınmış şəxsiyyətləri və əyanları onun dəfn mərasimində iştirak etmişdilər. Qardaşı Seyid Mürtəza isə dərin kədər və hüzn səbəbindən dəfn mərasiminə qatıla bilməmiş, İmam Musa Kazim (ə) hərəminə sığınmışdı.[6]
Seyid Rəzinin cənazəsi əvvəlcə öz evində dəfn edilmiş, sonralar isə Kərbəla şəhərinə köçürülərək atasının məzarının və imam Hüseynin (ə) müqəddəs hərəminin yaxınlığında torpağa tapşırılmışdır.[6]
Seyid Rəzinin vəfatından sonra Bağdad əhalisi onun cənazə mərasimində geniş şəkildə iştirak etmişdir. Tarixi mənbələr bu dəfn mərasimini həmin dövrün ən izdihamlı və mühüm hadisələrindən biri kimi qeyd etmişlər.[7]
Mənbələr
[1] Ağa Bozorg Tehrani, Təbəqatü ə’lamiş-şiə, c. 2, s. 164.
[2] Cəfəri, Seyid Rəzi, 1375 hş., s. 22.
[3] Ən-Nücumuz-zahirə, c. 4, s. 240.
[4] Tarixül-İslam, c. 28, s. 149; Ən-Nücumuz-zahirə, c. 4, s. 240.
[5] Pəjuhişhayi Nəhcül-bəlağə, sayı 6; Ümdətut-talib fi ənsabi Ali Əbi Talib, s. 179.
[6] Vəqayiul-əyyam, c. 1, s. 225; Ən-Nücumuz-zahirə, c. 4, s. 239.
[7] Əl-Kamil fit-Tarix, c. 9, s. 261.
