Rəvayətlərdə Əli ibn Əbu Talib (ə) üçün 300-dən çox ləqəb zikr olunmuşdur və onların hər biri onun mənəvi məqamına işarə edir. Lakin “Əmirəl-möminin” titulu onların arasında ən seçilən və ən xüsusi ləqəb hesab olunur və yalnız ona aid edilmiş, başqa heç kim üçün işlədilməmişdir.
“Əmirəl-möminin” ləqəbi niyə yalnız Əli ibn Əbu Talib (ə)-a məxsusdur?
“Əmirəl-möminin” anlayışının izahı
“Əmirəl-möminin” sözü möminlərin əmiri, rəhbəri və başçısı mənasını verir. Şiə əqidəsinə görə bu vəsf yalnız imam Əliyə (ə) aid edilməlidir və hədislərə əsasən hətta digər məsum imamlar üçün də bu ləqəbin işlədilməsindən çəkinilmişdir. [1] [2]
“Əmirəl-möminin” ləqəbinin yalnız ona məxsus olması
Əli ibn Əbu Talibin (ə) ləqəblərindən biri “Əmirəl-möminin”-dir. Rəvayətlərdə bildirilir ki, bu ad yalnız ona aiddir və hətta başqa imamlar belə bu adı özləri üçün işlədə bilməzlər. İmam Sadiq (ə) bir şəxsin ona “Əmirəl-möminin” deyə salam verdiyini gördükdə buyurdu:
“Bu ad yalnız Əli ibn Əbu Talibə (ə) aiddir və Allah tərəfindən onun üçün seçilmiş bir addır.” [3]
“Əmirəl-möminin” adının verilmə səbəbləri
Rəvayətlərdə bu adın verilməsinə dair müxtəlif səbəblər qeyd olunur:
1) İmamət və vilayət
Peyğəmbər (s) buyurmuşdur:
“Sən məndən sonra hər mömin kişi və qadının imamı və vəlisən.” [4]
Bu səbəbdən o, möminlərin rəhbəri olduğu üçün “Əmirəl-möminin” adlanmışdır.
2) Möminlərə elm bəxş etməsi
Bəzi rəvayətlərdə bu ləqəbin mənası onun möminlərə elm verməsi ilə izah edilir. İmam Kazim (ə) və İmam Baqir (ə) buyururlar ki, o, möminlərə elmi bəxş etdiyi üçün bu adla adlandırılmışdır.
İmam Sadiq (ə) isə belə buyurur:
اِنَّمَا هُوَ مِنْ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مِنْ عِلْمِهِ امْتَارُوا وَ مِنْ مِیرَتِهِ اسْتَعْمَلُوا
Bu, məhz ona görədor ki, alimlər onun elmindən bəhrələnmiş, onun verdiyi azuqədən istifadə etmişlər.
Bu ifadə «مِیرَةِ الْعِلْمِ» sözündən götürülmüşdür; yəni elmin verilməsi deməkdir. Bunun mənası budur ki, alimlər onun elmindən faydalanır, onun elm xəzinəsindən götürür və ondan bəhrələnirlər.
Sonra Salmanın Peyğəmbərdən (s) soruşduğu sualı qeyd edir, Həzrət buyurur:
“Səlman Peyğəmbərdən (s) soruşdu və o Həzrət buyurdu: ‘O (Əli), insanlara geniş şəkildə elm verəcək; ondan elm öyrəniləcək, lakin o, heç kəsdən elm öyrənməyəcək.” [5]
Şiə inancında Əmirəl-mömininin ləqəbinin yeri
“Məfatihul-Cinan” kitabında bildirilir ki, Qədir-Xum günündə möminlərin bir-biri ilə görüşərkən belə demələri tövsiyə olunmuşdur:
اَلحمدُ لِلهِ الّذی جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِولایةِ اَمیرِالمؤمنینَ و الائمةِ المَعصومینَ علیهم السلام
“Bizləri Əmirəl-möminin və məsum imamların vilayətinə bağlayan Allaha həmd olsun.” [6]
Şiə rəvayətlərinə görə Qədir-Xumda Peyğəmbər (s) Əli ibn Əbu Talibi (ə) öz xəlifəsi və bütün müsəlmanların mövlası kimi tanıtmış və insanlara ona “Əmirəl-möminin” deyə salam vermələrini əmr etmişdir. [7]
Hətta bəzi rəvayətlərə görə, Əbu Bəkr, Ömər, Təlhə və Zübeyr də bu salamı qəbul etmişlər. [8]
İmam Baqir (ə) buyurur:
“O, elm süfrəsidir; ondan elm istənilir və başqa heç kimdən bu elm istənilə bilməz.” [9]
Əhli-sünnə baxışında “Əmirəl-möminin” ləqəbinin yeri
İbn Mərduyə İsfəhani, sünni alimlərdən biri, öz “Mənəqib” kitabında bəzi rəvayətlərə istinadən deyir ki, “Allahın Peyğəmbəri (s) bir neçə dəfə Həzrət Əli ibn Əbi Talibə (ə) “Əmirəl-möminin” ləqəbi ilə müraciət etmişdir. Bu rəvayətlərdən birində deyilir ki, Cəbrayıl Allahın Peyğəmbərinin (s) hüzurunda həzrət Əli ibn Əbi Talibi Əmirəl-möminin adlandırmışdır.” [10]
İbn Əbi Həddid, “Nəhcül-Bəlağə”-nin şərhində demişdir ki, “Mühəddislər arasında Peyğəmbərin (s) həyatda olarkən Əliyə (ə) “Əmirəl-möminin” ləqəbi ilə müraciət etməsi təsdiqlənməmişdir, lakin onu başqa ləqəblərlə, məsələn, “Yəsubid-din” və ya “Yəsubil-Möminin” ləqəbi ilə çağırmışdır ki, bu da eyni mənanı verir.”
Lakin, İbn Əbi Həddidin dediyi bu söz doğru deyil, çünki sünnilər arasında həzrət Əli ibn Əbi Talibə (ə) “Əmirəl-möminin” ləqəbinin verilməsi haqqında çoxlu rəvayətlər mövcuddur, hətta Seyyid İbn Tavus bu mövzunu “Əlyəqin bi-ixtisasi movlana Əli biəmrihil-möminin” adlı kitabına həsr etmişdir ki, bu kitab təxminən 300 rəvayət ehtiva edir.
Xəvarizmi Hənəfi məzhəbində “Mənəqib” kitabında həzrət Əli ibn Əbi Talib (ə) üçün otuz dörd ləqəb nəql etmişdir və onların birincisi olaraq “Əmirəl-möminin”-i qeyd etmişdir. [11]
Sünnilərin rəvayətlərindən biri də budur ki, Əbu Nəim İsfəhani “Hilyətul-əvliya”da Ənəs ibn Məliktən rəvayət edir ki, Allahın Peyğəmbəri (s) həzrət Əli ibn Əbi Talib (ə) haqqında demişdir: “O, Əmirəl-möminin, salehlərin başçısı, cihad edən süvarilərin komandiri və vəsilərin möhürü olan şəxsdir.” [12]
Həmçinin, İbn Mərduyə İsfəhani, sünni alimlərdən, “Mənəqib” kitabında bir rəvayət gətirir ki, ona görə Cəbrayıl Allahın Peyğəmbərinin (s) hüzurunda həzrət Əli ibn Əbi Talibi Əmirəl-möminin adlandırmışdır. [13]
“Əmirəl-möminin” adının ilk şəxs
Şiə inancına görə, “Əmirəl-möminin” ləqəbi ilk dəfə Xatəmül-Ənbiyanın (s) tərəfindən istifadə edilmiş və o, bu titulu Əli ibn Əbi Talibə (ə) vermişdir. Abdullah ibn Abbas deyir: «Allaha and olsun ki, biz Əli ibn Əbi Talibi Əmirəl-möminin adlandırmadıq, ta ki Allahın Peyğəmbəri (s) onu bu adla adlandırdı. Bir gün Peyğəmbərlə (s) Mədinənin küçələrindən birində gedirdik, Əli (ə) gəldi və Peyğəmbərə (s) belə salam verdi: Əssəlamu əleykə, ya Rəsulullah, və rəhmətullahi və bərəkətuh. Peyğəmbər də cavabında buyurdu: Sənin də üzərinə salam, ya Əmirəl-möminin. Peyğəmbərin (s) Əliyə (ə) verdiyi bu ləqəbdən təəccübləndim və Peyğəmbərə dedim: Ey Allahın Peyğəmbəri, mənim əmim oğlum Əliyə dediyin bu söz, şəxsi sevgi və dostluqdan irəli gəlirdi, yoxsa Allah tərəfindən verilmiş bir ləqəb idi? Peyğəmbər buyurdu: Xeyr, Allaha and olsun ki, Əli haqqında dediyim sözləri öz gözlərimlə görmüşəm. Soruşdum: Ey Allahın Peyğəmbəri, nə gördünüz?’ Peyğəmbər buyurdu: Merac gecəsi, cənnətin hər bir qapısına baxanda, onun üzərində yazılmışdı: Əli ibn Əbi Talib, Adəmin yaradılmasından 70 min il əvvəl Əmirəl-möminin olmuşdur.» [14]
Mənbələr
[1] Dayrətül-Maarifəyi-Şiə, Əmirəl-möminin giriş, cild 2, səh. 522.
[2] Məclisi, Biharul-Ənvar, cild 37, səh. 334; Hurr Amili, Vəsailüş-Şiə, cild 14, səh. 600.
[3] Ayyashi, Məhəmməd bin Mənsud, Təfsir, tərtib və nəşr edən, Rəsuli-Məhallati, Haşim, cild 1, səh. 276, Elmi nəşriyyat, Tehran, birinci nəşr.
[4] Şeyx Tusı, Əmali, səh. 351, Dər-üs-Səqafə, Qum, birinci nəşr.
[5] İbn Şəhraşub Mazəndərani, Əl-Manaqib-ül-Aləyi-Talib (onların salamı üzərinə olsun), cild 3, səh. 55, Əl-Aləmə, Qum, birinci nəşr.
[6] Qumi, Məfatihül-Cinan, 18 Zilhəccə gününün əməlləri bölməsi.
[7] Şeyx Müfid, Əl-İrşad, cild 1, səh. 176.
[8] Şeyx Müfid, Əl-İrşad, cild 1, səh. 48.
[9] Əl-Ələl-əş-Şərayi, cild 1, səh. 160.
[10] İbn Mərduyə, Mənəqib, səh. 62-64.
[11] Xəvarizmi, Mənəqib, səh. 40.
[12] Əbu Nəim İsfəhani, Hilyətül-Əvliya, cild 1, səh. 63.
[13] Mənəqib İbn Mərduyə, səh. 62 və 63.
[14] Məclisi, Biharul-Ənvar, cild 37, səh. 339, bölmə 54, hədis 84.
