Tarixi mənbələrdə Nəcəf üçün “Ğəra” və ya “Ğəriyən”, eləcə də “Məşhəd” kimi müxtəlif adlar qeyd olunmuşdur ki, bunların hər biri xüsusi mənalar daşıyır.
“Nəcəf” sözünün mənası
“Nəcəf” sözü ərəb dilində termin olaraq hündür bir yerə deyilir ki, onun üzərində su toplanmır.
Müxtəlif mənbələrdə belə izah edilir:
- Cövhəri demişdir: “Nəcəf və Nəcəfə – suyun üzərində toplanmadığı, uzununa uzanan hündür bir yerdir.”
- Bəkri və Zəməxşəri belə qeyd etmişlər: “Nəcəf hündürlük, quru və sərt torpaq mənasındadır və bu səbəbdən belə adlandırılmışdır.”
- Əzhəri demişdir: “Nəcəfə Kufənin kənarında yerləşən bir yerdir və sel sularının qarşısını alır.”
- İbn Qüteybə Dinəvəri qeyd etmişdir: “Fərat çayı ətrafındakı torpaqlar və onun arxasındakı ərazilər müvafiq olaraq “Miltat” və “Nəcaf” adlanırdı.”
Ümumilikdə, “Nəcəf” sözü yer səviyyəsindən yüksək olan və üzərində su yığılmayan ərazi mənasını ifadə edir.
“Nəcəf” adının verilmə səbəbi
Doktor Mustafa Cavad belə deyir:
“Nəcəf adı onun coğrafi xüsusiyyətinə görə verilmişdir. Bu ərazi hündürdür və sanki bir sədd kimi fəaliyyət göstərərək suyu öz ətrafından uzaq saxlayır. Yəni sel zamanı belə Nəcəf torpağı quru qalır və üzərində su toplanmır.”
Tarixçi Məhəmməd Hüseyn Hərzəddin isə qeyd edir:
“Nəcəf adı onun xüsusi coğrafi mövqeyinə – allüvial düzənliklə səhralıq yaylağı arasında yerləşməsinə görə verilmiş ola bilər. Bu, iki məkan arasında bir keçid və ya astana kimidir. Buna görə də ona İraq səhrasının astanası deyilir. Bu yüksəklik həm də Nəcəfi karvanlar və İraqa daxil olan səyyahlar üçün münasib dayanacaq və istirahət məkanı etmişdir.”
Nəcəf şəhərinin digər adları
Nəcəf bölgəsi tarix boyu müxtəlif adlarla tanınmışdır. Ən məşhur adları “Nəcəf”, “Ğəra” və “Məşhəd” olmuşdur. Bundan əlavə, “Xəddül-əzra”, “Zəhr”, “Rəbvə”, “Tur Sina”, “Cudi”, “Lisan”, “Zəkuratul-beyz”, “Vadiüs-səlam”, “Vəsəviyyə” və “Banqiya” kimi adlar da qeyd edilmişdir.
“Nəcəf” adı qədimdən istifadə olunmuş və Əhli-beyt (ə) hədislərində də yer almışdır.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir rəvayətə görə:
“Nəcəf əvvəlcə böyük bir dağ idi. Nuh tufanı zamanı Allahın əmri ilə parçalanaraq dənizə, daha sonra isə quru torpağa çevrildi. Bundan sonra ona “Ney-cəf” (yəni quru) deyildi və zamanla sadələşərək “Nəcəf” adını aldı.”
Nəcəf şəhəri hansı adla məşhur idi?
Keçmişdə Nəcəf mülayim iqlimi, təmiz havası, münbit torpağı və xüsusilə yaz fəslində çiçəklərin və bitkilərin çoxluğu ilə tanınırdı. Bu səbəbdən o, hökmdarlar, xəlifələr və böyük şəxslər üçün istirahət və əyləncə məkanına çevrilmişdi.
Onun ətrafında çoxlu saraylar, qalalar və monastırlar tikilmişdi və bu bölgə təmiz və xoş ətirli torpağı ilə məşhur idi.
Təbiətinin gözəlliyinə görə cahiliyyət dövrünün ərəbləri onu “Xəddül-əzra” və ya “Xəddül-əzari” adlandırırdılar.
“Nəcəf” adı tarixi mətnlərdə
Bəzi mənbələrdə, o cümlədən Sibt İbn Cövziyə görə, “Nəcəf” adı “nəccəf” ifadəsindən götürülmüşdür. Rəvayətə görə, bir qadın oradan su götürərkən suyun quruduğunu görmüş və bu ad yaranmışdır.
Bu ad bəzən Kufə və ya Hira ilə birlikdə işlədilmişdir, məsələn: “Nəcəf Kufə” və ya “Nəcəf Hira”.
Əhli-beyt (ə) rəvayətlərində də qeyd olunur ki, Qurandakı “Rəbvə” ifadəsi Kufə Nəcəfinə işarə edir, “məin” isə Fərat çayını bildirir. Həmçinin İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:
“Əmirəlmömininin (ə) məzarı Nəcəf-Hira bölgəsində, Ğəri Nöman yaxınlığında yerləşir.”
Bundan əlavə, həmin dövrdə Fərat yaxınlığında və Kufəyə yaxın ərazidə “Nəcəf” adlı bir kənd də mövcud olmuşdur. Zübeydi “Əbuləla Fərzi”dən nəql edir ki:
“Nəcəf Kufə qapısı yanında yerləşən bir kənd idi.”
“Nəcəf”in digər adlarının mənası
“Ğəra” sözü
“Ğəra” Nəcəfin xüsusi adlarından biridir. Bu söz ərəb dilində “gözəl və xoş” mənasını verir, bəzən isə “bəzədilmiş və işlənmiş şey” anlamında işlədilir.
“Ğəriyən” isə Nəcəfdə yerləşən iki hündür tikiliyə verilən addır. Tarixi mənbələrdə onların tikilmə səbəbi müxtəlif cür izah olunur. Bu iki tikili Kufənin kənarında, Əmirəlmömininin (ə) məzarı yaxınlığında yerləşirdi.
Rəvayətlərə görə, bu tikililər “Münzir ibn Məüs-Səma”nın göstərişi ilə iki qəbr üzərində inşa edilmişdir. Sonralar onlar tarixi nişanəyə çevrilmiş və bəzi hədislərə əsasən, Əmirəlmömininin (ə) hərəminin yaxınlığında, məzarın şimalında, Vadiüs-səlam üzərində və Hud və Saleh peyğəmbərlərin (ə) qəbirləri qarşısında yerləşmişdir.
“Məşhəd” sözü
Nəcəfin digər adlarından biri də “Məşhəd”dir. Bu ad Əmirəlmömininin (ə) məzarının aşkar olunmasından sonra yayılmışdır və “toplanma yeri” və ya “ziyarətgah” mənasını verir.
İmam Sadiq (ə) Nəcəfə ilk ziyarəti zamanı Səfvan Cəmala buyurmuşdur:
“Bura Əmirəlmömininin (ə) məşhədidir.”
O, həmçinin ziyarət qaydalarını, o cümlədən qüsl almağı və ən təmiz paltarları geyinməyi tövsiyə etmişdir.
O dövrdə Əmirəlmömininin (ə) məzarı açıq şəkildə tanınmırdı və onun ətrafında şəhər hələ formalaşmamışdı. Yalnız müqəddəs məzar “Zəkuratul-beyz” (kiçik təpələr) arasında yerləşirdi.
Bəzi səyyahlar da bu barədə yazmışlar:
- Səyyah Hərəvi buranı “Əmirəlmömininin məşhədi” adlandırmışdır.
- İbn Bəttutə isə “Nəcəfdə Əli ibn Əbu Talibin məşhəd şəhəri” kimi qeyd etmişdir.
Zaman keçdikcə hərəmin ətrafında abadlıq genişləndi və “Məşhəd” adı təkcə məzara deyil, bütün şəhərə aid edilməyə başladı. Buna görə də orada yaşayanlara “Məşhədi” deyildi və bu ad şairlərin şeirlərində də öz əksini tapmışdır.
Mənbə: “Tarix əl-mərqəd əl-ələvi əl-mütəhhər” kitabından götürülmüşdür.
