Nəhrəvan döyüşü Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) xilafəti dövründə baş vermiş və Xəvariclə aparılmış sonuncu döyüş idi. Siffeyn müharibəsindəki hakimiyyət məsələsindən sonra Xəvaric Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) ayrılaraq ona qarşı çıxdı. Nəhayət, bu qrup Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) ordusundan ağır məğlubiyyətə uğradı.
Nəhrəvan Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) hakimiyyəti dövründə baş vermiş ən mühüm döyüşlərdən biri idi. Bu döyüş hicri-qəməri 37-ci ildə, zilhiccə ayının 9-da baş vermişdir. Siffeyn müharibəsindəki hakimiyyət məsələsindən sonra Xəvaric dinə özünəməxsus və yanlış təfsir verərək Əmirəl-mömini (əleyhis-salam) və onun tərəfdarlarını kafir hesab etmiş, onlarla döyüşməyi vacib saymışdı.
Bu döyüş Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) dini yanlış təfsir edərək İslam cəmiyyətində parçalanma və fitnə yaradan radikal qruplara qarşı qəti mövqeyini göstərirdi.
Xəvaricin meydana çıxması
Xəvaric, Siffeyn müharibəsində Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) ordusunda olan və sonradan Təqvalılar mövlasını küfrdə ittiham edərək ona qarşı üsyan edən bir qrup idi. Onlar müsəlmanların imamına qarşı çıxıb üsyan etdikləri üçün Xəvaric adlandırılmışlar.
Xəvaricin şüarı
«لا حکم إلا لله» — «Hökm yalnız Allaha məxsusdur» — Xəvaricin səsləndirdiyi şüar idi. Lakin Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) bu şüarla qarşılaşarkən onun aldadıcı və azdırıcı mahiyyətini ifşa etdi.
Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) Kufəyə daxil olduqda Xəvaricdən olan Züra ibn Bürc Tai və Hərqus ibn Züheyr onun yanına gəlib dedilər:
«لا حکم إلا لله» — «Hökm yalnız Allaha məxsusdur; yalnız Allahın hökmü əsasdır.»
İmam (əleyhis-salam) cavab verdi:
«Bu, haqq sözdür, lakin onunla batil məqsəd güdülür.» (1)
İmam Əlini (ə) küfrdə ittiham etmələri
Xəvaric hakimiyyət məsələsinə qəti şəkildə qarşı çıxaraq Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) elçisinə cavab olaraq onu küfrdə ittiham etdilər.
Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) Abdullah ibn Abbası Xəvaricin yanına göndərib onlarla söhbət etməsini istədikdə, İbn Abbas onlardan soruşdu:
«Nə üçün Əmirəl-möminindən (əleyhis-salam) narazısınız?»
Onlar cavab verdilər:
«O, Əmirəl-möminin idi. Lakin Allahın dinində hakimiyyəti qəbul etdikdən sonra imandan çıxdı. Yenidən ona qoşulmağımız üçün əvvəlcə küfrünü etiraf etməli və tövbə etməlidir.»
İbn Abbas dedi:
«İmanı şəkk-şübhəyə qarışmayan möminin, küfrü etiraf etməsi düzgün deyil.» (2)
Döyüşdən əvvəl verilən xəbər
Döyüş başlamazdan əvvəl Xəvaric Nəhrəvan çayına doğru hərəkət etdi. Lakin imam Əli (ə) nəhrəvanlıların ordusu ilə bağlı bir öncəgörmə söylədi və bu xəbər sonradan gerçəkləşdi.
Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) Nəhrəvan əhlinə doğru hərəkət edərkən, ordunun önündə gedən səhabələrindən biri tələsik onun yanına gəlib dedi:
«Müjdə, ey Əmirəl-möminin!»
Həzrət soruşdu:
«Müjdən nədir?»
O dedi:
«Sizin həmin qövmə yaxınlaşdığınız xəbəri onlara çatdıqda çayı keçdilər. Müjdə olsun ki, Allah onların boyunlarını sənin ixtiyarına verib.»
Həzrət soruşdu:
«Onların çayı keçdiyini özün gördün?»
O, «Bəli», — deyə cavab verdi. İmam onu üç dəfə and içdirdi və o, hər dəfə dediklərini təsdiqlədi.
İmam buyurdu:
«Allaha and olsun ki, onlar çayı keçməyiblər və keçməyəcəklər. Çünki onların həlak olacağı yer çaydan əvvəlki ərazidir. Toxumu yaran və insanı yaradan Allaha and olsun, onlar Əslas və Qəsr-Burana çatmayacaqlar. Allah onları həlak edəcək və yalan danışan məğlub olacaq.»
Sonra başqa bir atlı qaçaraq gəldi və birinci şəxsin dediyi sözləri təkrarladı. Lakin İmam ona əhəmiyyət vermədi. Daha sonra digər atlılar da eyni şəkildə gəlib həmin sözləri təkrarladılar.
Bundan sonra İmam ayağa qalxaraq atının belində dövrə vurdu.
Camaat arasından bir gənc dedi:
«Allaha and olsun, ona yaxınlaşacağam. Əgər onlar çayı keçiblərsə, bu nizənin ucunu onun gözünə soxacağam. Görəsən, o, qeybi bildiyini iddia edir?»
Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) çaya çatdıqda gördü ki, bir qrup şəxs qılınclarının qınlarını sındırıb, atlarının quyruqlarını kəsib və diz çökərək yüksək səslə təslim olduqlarını bildirirlər.
Həmin gənc atından düşüb dedi:
«Ey Əmirəl-möminin! Mən bundan əvvəl sənin barəndə şəkkə düşmüşdüm. İndi isə Allaha və sənə tərəf tövbə edirəm. Xahiş edirəm, məni bağışla.»
İmam buyurdu:
«Günahları bağışlayan Allahdır. Ondan bağışlanma dilə.» (3)
Nəhrəvan döyüşünün idarə olunması
Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) Nəhrəvan döyüşündə döyüşü ilk başlayan tərəf olmaq istəmirdi. Lakin düşmən hücuma başladıqdan sonra səhabələrinə qarşılıq verməyi əmr etdi və döyüşün qələbə ilə başa çatacağını əvvəlcədən bildirdi.
Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) Nəhrəvana çatdıqda öz ordusuna əmr etdi ki, düşmən hücuma keçməyincə döyüşə başlamasınlar. Xəvaric döyüşçülərindən biri Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) ordusuna hücum edərək üç nəfəri şəhid etdi. Bu zaman Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) şəxsən meydana daxil olaraq onu öldürdü.
Sonra səhabələrinə buyurdu:
«İndi hücum edin! Allaha and olsun, sizdən yalnız on nəfər öldürüləcək və Xəvaricdən də on nəfərdən çoxu sağ qalmayacaq.»
Bu əmrdən sonra İmamın səhabələri hücuma keçərək Xəvarici məğlub etdilər. Bu döyüşdə Əmirəl-mömininin (əleyhis-salam) tərəfdarlarından doqquz nəfər öldürüldü və Xəvaricdən yalnız səkkiz nəfər sağ qaldı. (4)
«Fitnənin gözünü kor etdim!»
Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) öz çıxışlarının birində Nəhrəvan əhli və Cəməl səhabələri ilə döyüşü fitnənin kökünü qurutmaq üçün atılmış addım kimi təsvir etmiş və bu işin onun müdaxiləsi olmadan mümkün olmayacağını bildirmişdir.
Tabiin nəslinin görkəmli şəxsiyyətlərindən və Təqvalılar mövlasının böyük səhabələrindən olan Zirr ibn Hubeyş nəql edir ki, Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) buyurmuşdur:
«Mən fitnənin kökünü kəsdim. Əgər mən olmasaydım, heç kəs Nəhrəvan əhli və Cəməl səhabələri ilə döyüşməzdi. Əgər sizin yorulmağınızdan, işi yarımçıq qoymağınızdan və yalnız savaba kifayətlənməyinizdən qorxmasaydım, Peyğəmbərinizin (sallallahu əleyhi və alihi və səlləm) onlarla döyüşən şəxs haqqında buyurduğu sözləri sizə yenidən söyləyərdim; o şəxs ki, onların azğınlığını dərk edir və bizim yolumuzu hidayət yolu hesab edir.» (5)
Xəvariclə bağlı tövsiyə
Əmirəl-möminin Əlinin (əleyhis-salam) qələbəsinə baxmayaraq, Xəvaric siyasi, ideoloji və hərbi qrup kimi fəaliyyətini davam etdirdi. Lakin Əmirəl-möminin (əleyhis-salam) şiələrə özündən sonra Xəvariclə döyüşməyi qadağan etdi.
Əmirəl-möminin Əli (əleyhis-salam) buyurmuşdur:
«Məndən sonra Xəvariclə döyüşməyin. Çünki haqqı axtarıb ona çatmaq yolunda səhvə yol verən şəxs, batil uğrunda çalışaraq ona çatan şəxs kimi deyil.» (6)
Mənbələr
- Biharul-ənvar, cild 33, səh. 386.
- Biharul-ənvar, cild 33, səh. 346.
- Biharil-ənvar, cild 33, səh. 346.
- Biharul-ənvar, cild 33, səh. 346.
- Biharul-ənvar, cild 33, səh. 356.
- Nəhcül-bəlağə, cild 1, səh. 94.
